تاییدیه آتش‌نشانی برای ساختمان چند طبقه

در ساختمان چند طبقه، الزامات ایمنی حریق با سه عدد جابه‌جا می‌شود: تعداد طبقه، ارتفاع و زیربنا. از یک مرز به بعد سیستم اعلام حریق الزامی می‌شود و از مرزی دیگر، پوشش کامل اسپرینکلر. در این صفحه همان مرزها را بر پایهٔ مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۹۵) و ضوابط اطفای حریق ۱۴۰۴ سازمان آتش‌نشانی تهران می‌بینید تا پیش از طراحی یا تشکیل پرونده بدانید از ساختمان شما دقیقاً چه خواسته می‌شود.

سه عددی که تکلیف ساختمان شما را روشن می‌کند

مقررات ملی ساختمان، ساختمان بلندمرتبه را ساختمانی تعریف می‌کند که ارتفاع بالاترین کف طبقهٔ قابل بهره‌برداری آن بیش از ۲۳ متر از تراز متوسط زمین باشد (تعاریف). این عدد مهم‌ترین مرز در کل پروندهٔ شماست؛ عبور از آن، هم فصل اعلام حریق را سخت‌گیرانه‌تر می‌کند و هم فصل اطفا را.

ضوابط اطفای ۱۴۰۴ ارتفاع را این‌طور می‌سنجد: فاصلهٔ کف آخرین طبقهٔ دارای تصرف تا تراز معبر دسترسی مجاور ساختمان (توضیحات جدول). زیربنا هم به‌صورت ناخالص و برای کل ساختمان حساب می‌شود. مرزهای اصلی این دو سند را به خاطر بسپارید: ۵ طبقه، ۱۲ متر، ۲۳ متر، ۳۰ متر و زیربنای ۴۸۳۰ مترمربع. اگر هنوز مطمئن نیستید ساختمان شما اصلاً مشمول است یا نه، اول ببینید کدام ساختمان‌ها به تاییدیه آتش‌نشانی نیاز دارند.

اعلام حریق در مسکونی: مرز ۵ طبقه و ۲۰ واحد

برای بناهای آپارتمانی (تصرف گروه م-۲) مقررات ملی ساختمان دو مرز روشن می‌گذارد. اول: اگر ساختمان بیش از ۵ طبقه بالاتر از تراز زمین دارد، باید سیستم اعلام حریق دستی برای ساختمان و سیستم خودکار موضعی داخل واحدهای مسکونی نصب شود. دوم: هر ساختمانی که بیش از ۲۰ واحد مسکونی دارد، حتی اگر کوتاه باشد، به سیستم اعلام حریق دستی نیاز دارد.

همین ضابطه یک حالت سوم هم دارد: واحدی که بیش از یک طبقه پایین‌تر از بالاترین تراز تخلیهٔ خروج خودش قرار گرفته باشد، باید سیستم خودکار موضعی داشته باشد. این حالت در واحدهای زیرهمکف دیده می‌شود و در بازدیدها از قلم می‌افتد.

مرز ۵ طبقه یک اثر اداری هم دارد. طبق مقررات ملی ساختمان، در شهرهای بزرگ برای ساختمان‌های مسکونی دارای بیش از ۵ طبقه روی زمین و برای کلیهٔ ساختمان‌های غیرمسکونی، استعلام از سازمان آتش‌نشانی در دو مرحله انجام می‌شود: صدور پروانه و صدور گواهی پایان‌کار. یعنی از ۶ طبقه به بالا، پروندهٔ شما دو بار روی میز کارشناس می‌رود و نقشه‌ها باید از همان مرحلهٔ پروانه درست باشند. جزئیات مسیر اداری را در صفحهٔ مراحل اخذ تاییدیه آتش‌نشانی ببینید.

بالای ۲۳ متر: اعلام حریق خودکار برای کل ساختمان

از ۲۳ متر به بالا، مقررات ملی ساختمان وارد می‌شود: ساختمان‌های بلند با هر نوع تصرف باید به سیستم کشف و اعلام حریق خودکار مجهز باشند. علاوه بر آن، کاشف دود در اتاق‌های تجهیزات مکانیکی، الکتریکی، مخابرات و اتاق تجهیزات آسانسور الزامی است و سیستم صوتی و اعلام خطر باید امکان پخش پیام زندهٔ صوتی در آسانسورها، پلکان خروج و طبقات منتخب را داشته باشد.

ضوابط هم برای همین ساختمان‌ها الزامات تکمیلی دارد: نصب سیستم صوتی و اعلام خطر، سیستم لولهٔ قائم تأییدشده و اتاق کنترل و فرماندهی آتش‌نشانی.

یک استثنای مهم را هم بدانید: طبق ضوابط، در این ویرایش، ضوابط اختصاصی ساختمان‌های بلندمرتبه برای ساختمان‌های آپارتمانی مسکونی با حداکثر ۸ طبقه روی تراز زمین اجباری نیست. این استثنا فقط ضوابط اختصاصی فصل بلندمرتبه را برمی‌دارد؛ الزامات عمومی اعلام و اطفا سر جای خود می‌ماند و تفسیر حالت‌های مرزی با کارشناس سازمان است.

اسپرینکلر از کجا الزامی می‌شود

مرز اصلی در ضوابط اطفای ۱۴۰۴ همان ۲۳ متر است. ضوابط می‌گوید ساختمان‌های بلندمرتبه (بالای ۲۳ متر) باید به‌طور کامل تحت پوشش شبکهٔ بارنده قرار گیرند: همهٔ فضاها از اتاق خواب و پذیرایی تا آشپزخانه، به‌جز سرویس‌های بهداشتی. کمد لباس در تصرف مسکونی تا مساحت حداکثر ۲٫۲ مترمربع اسپرینکلر نمی‌خواهد، اما انباری با هر مساحتی مستلزم نصب اسپرینکلر است.

دو الزام هم مستقل از ارتفاع اجرا می‌شوند: پارکینگ‌ها، محل پارک خودروها، مسیر تردد و رمپ‌ها باید به‌طور کامل زیر پوشش اسپرینکلر باشند و کلیهٔ قسمت‌های تصرفات تجاری، شامل واحدها و راهروها، هم همین‌طور. پس حتی یک ساختمان ۳ طبقه با پارکینگ، بخشی از شبکهٔ بارنده را خواهد داشت.

مرز دوم، ترکیبی است: طبق ضوابط، در ساختمان‌هایی با ارتفاع بیش از ۲۳ متر یا زیربنای کلی بیش از ۴۸۳۰ مترمربع، روی انشعاب اسپرینکلر ابتدای خط در هر طبقه باید متعلقات کنترل (شیر کنترل، درجهٔ فشارسنج، فلوسوئیچ و شیر تست و تخلیه) در قسمت مشاعات نصب شود. اگر ساختمان زیر هر دو مرز باشد، نصب یک سری از این متعلقات در ابتدای رایزر اصلی کافی است. دقت کنید که «یا» در این ضابطه مهم است: یک ساختمان کوتاه اما وسیع هم مشمول متعلقات طبقه‌به‌طبقه می‌شود.

گروه S1 تا S3: هرچه بالاتر، سخت‌گیرانه‌تر

ضوابط اطفای ۱۴۰۴ ساختمان‌ها را در جدول بر اساس کاربری، ارتفاع و زیربنا در سه گروه S1 تا S3 دسته‌بندی می‌کند؛ تکلیف تصرف‌هایی که در این جدول نیامده‌اند با نظر مقام قانونی مسئول تعیین می‌شود. برای مسکونی آپارتمانی، اداری و آموزشی با زیربنای زیر ۴۸۳۰ مترمربع: زیر ۲۳ متر گروه S1، از ۲۳ تا ۳۰ متر گروه S2 و از ۳۰ متر به بالا گروه S3. زیربنای بیشتر، گروه را بالا می‌برد؛ مثلاً همان ساختمان زیر ۲۳ متر با زیربنای ۴۸۳۰ تا ۱۰۰۰۰ مترمربع S2 و با زیربنای بیش از ۱۰۰۰۰ مترمربع S3 می‌شود.

برای تجاری و پارکینگ طبقاتی مرز پایین‌تر است: با زیربنای زیر ۴۸۳۰ مترمربع، زیر ۱۲ متر گروه S2 و از ۱۲ متر به بالا S3؛ با زیربنای بیشتر، در هر ارتفاعی S3 است. مسکونی اقامتی و تجمعی هم از ۲۳ متر مستقیم به S3 می‌رود. گروه بالاتر یعنی الزامات سنگین‌تر: در ساختمان‌های S3، استفاده از جداول پیش‌تعیین‌شده مجاز نیست و سیستم باید با محاسبات هیدرولیکی طراحی شود و پمپ آتش‌نشانی باید به‌صورت پکیج مورد تأیید سازمان باشد.

پمپ و خاموش‌کننده در ساختمان چند طبقه

مرز ۵ طبقه در انتخاب پمپ هم اثر دارد: برای ساختمان‌های ۵ طبقه و کمتر با کاربری مسکونی می‌توان از پمپ با دبی ۱۳۵ گالن بر دقیقه استفاده کرد؛ در صورت استفاده از اسپرینکلرهای واکنش سریع، دبی پمپ برای دستهٔ S1 حداقل ۱۵۰ و برای S2 حداقل ۲۰۰ گالن بر دقیقه است و ظرفیت پمپ ساختمان‌های S3 باید از محاسبات هیدرولیکی دربیاید (صفحات ۸۸ و ۸۹).

خاموش‌کننده‌ها را هم جدول ضوابط اطفا تعیین می‌کند: در مسکونی، اداری و آموزشی برای هر ۲ واحد یک خاموش‌کنندهٔ ۶ کیلوگرمی ABC با حداکثر فاصلهٔ دسترسی ۲۳ متر؛ در پارکینگ حداقل ۲ خاموش‌کنندهٔ ۶ کیلوگرمی و در موتورخانه حداقل یک خاموش‌کنندهٔ ۲۵ کیلوگرمی چرخدار.

پلکان: کدام ساختمان فشار مثبت می‌خواهد

در ساختمان چند طبقه، پلکان مهم‌ترین چیزی است که باید سالم بماند — و اینجاست که بیشترین هزینهٔ اصلاحِ بعدی ساخته می‌شود. قاعدهٔ پایه ساده است: هر پلکانی که شرایط پلکان باز را ندارد و فاقد نور و هوای طبیعی است، باید به سامانهٔ فشار مثبت مجهز شود. یعنی پلکان داخلیِ اغلب برج‌های مسکونی، از همان ابتدا مشمول است.

بعد از این قاعده، دو مرز تعیین می‌کند فشار مثبت شما از چه نوعی باشد:

تفاوت «شبکه‌ای» و «داینامیک» با یک فن ساده، تفاوت چند برابری در تجهیزات و کانال است. اگر ساختمانتان نزدیک یکی از این مرزهاست، پیش از خرید تجهیزات آن را قطعی کنید.

درِ پلکان: ۱۲۰ دقیقه، در تمامی طبقات

این ردیف در ساختمان چند طبقه بیش از هر جای دیگری از قلم می‌افتد، چون تعدادش زیاد است. ضوابط می‌گویند درِ ورودی به دهلیز پلکان و لابی آسانسور در تمامی طبقات باید مقاوم، دودبند، خودبسته‌شو و بدون قفل و بست باشد و ۱۲۰ دقیقه (۲ ساعت) در برابر حریق مقاومت کند.

🔴 یک تخفیف روی کاغذ هست که عملاً بسته است: اگر درِ ورودی واحدها به لابی دست‌کم ۳۰ دقیقه مقاوم باشد، درِ پلکان می‌تواند ۹۰ دقیقه باشد. اما تبصرهٔ همین ضوابط تصریح کرده که چون اسناد مثبتهٔ آن درهای ۳۰ دقیقه‌ای ارائه نشده، تا اطلاع ثانوی باید درِ پلکان دست‌کم ۱۲۰ دقیقه انتخاب شود.

یعنی اگر فروشنده به شما درِ ۹۰ دقیقه‌ای پیشنهاد داد و گفت «مجاز است»، برای پروندهٔ امروزِ شما مجاز نیست. ملاک پذیرش گواهی هم روشن است: گواهی‌نامهٔ فنی از مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی. جزئیات مدارک را در وندور لیست و تجهیزات تأییدشده آورده‌ایم.

سه صفت دیگر هم در بازدید کنترل می‌شود و ربطی به مقاومت ندارد: درِ راه خروج باید از ساختارها و تزئینات مجاور کاملاً متمایز باشد، روی آن آینه یا مادهٔ منعکس‌کننده نصب نشود، و با پرده و آویز و تزئینات پوشانده نشود.

کانال عمودی: چیزی که در معماری قفل می‌شود

در ساختمان چند طبقه، کانال تهویهٔ پارکینگ از دل طبقات بالا می‌رود. سه نکته که اگر در مرحلهٔ معماری دیده نشوند، بعداً اصلاحشان یعنی شکستن سقف و دیوارِ تمام‌شده:

• پلانِ همهٔ طبقاتی که کانال عمودی از آن‌ها می‌گذرد لازم است — نه فقط پلان پارکینگ. مسیر کانال باید در تمام طبقات روی هم بخواند.
• کانال باید با ابعاد واقعی و مقیاس درست ترسیم شود. نقشهٔ شماتیک و تک‌خطی پذیرفته نمی‌شود؛ کانالی با عرض ۴۰ اینچ باید حدود ۱ متر روی نقشه دیده شود.
• اگر پارکینگ نیم‌طبقه دارد، هر نیم‌طبقه دریچهٔ تخلیهٔ خودش را می‌خواهد. این یکی تقریباً همیشه از قلم می‌افتد.

به دلیل ابعاد بزرگ کانال‌های افقی و عمودی، اعمال تغییر پس از پایان ساخت عملاً ممکن نیست. طراحی غیراصولی در همین نقطه، پرونده را در مرحلهٔ تاییدیه متوقف می‌کند.

زون‌بندی دود و مقاومت حرارتی

هرچه طبقات بیشتر شود، این سه عدد بیشتر به چشم می‌آیند:

• زون دود: حداکثر ۳۰۰۰ مترمربع. اگر طبقه بزرگ‌تر باشد، باید به زون‌های مجزا تقسیم شود و هر زون سامانهٔ تخلیه و تأمین هوای تازهٔ مستقل داشته باشد. سامانهٔ اعلام حریق هم باید بتواند تشخیص دهد حریق در کدام زون است.
• داکت، کانال، اتصالات، بست و آویز: مقاوم در برابر دست‌کم ۸۰۰ درجهٔ سانتی‌گراد — و باید ساختار و یکپارچگی‌شان را حفظ کنند.
• کابل‌های سامانهٔ تخلیه و کنترل دود: دو ساعت مقاوم در برابر ۹۰۰ درجه، با برق‌رسانی جداگانه پس از کنتور و فیوز مخصوص آتش‌نشانی.

یک قلم کوچک که در ساختمان‌های بزرگ اثر بلندمدت دارد: سامانهٔ تعویض خودکار (Shift switch). این سامانه فن‌ها را به‌صورت نوبتی می‌چرخاند تا یک فن بیش از حد کار نکند و فن دیگر بر اثر بی‌کاری طولانی از کار نیفتد.

نمی‌دانید ساختمانتان از کدام مرزها رد شده؟ دستیار هوشمند پویا با گرفتن ارتفاع، تعداد طبقات و واحد، فهرست اولیه را می‌دهد؛ برای پاسخ قطعی بازدید فنی رایگان در تهران داریم: ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵.

جدول جمع‌بندی: از کدام مرز، کدام الزام

این جدول برای جهت‌گیری اولیه است؛ ملاک نهایی، متن کامل بندها و نظر کارشناس سازمان آتش‌نشانی در بازدید است.

چه کنید

پیش از ارسال پرونده، بندهای پرتکرار را در چک‌لیست تاییدیه آتش‌نشانی با شمارهٔ مستند تیک بزنید؛ الزامات آسانسور هم جداگانه در الزامات آسانسور در تاییدیه آتش‌نشانی آمده است.

اول سه عدد ساختمان را دقیق دربیاورید: ارتفاع از کف آخرین طبقهٔ دارای تصرف تا تراز معبر، تعداد طبقات روی زمین و زیربنای ناخالص از پروانه. دوم، با جدول بالا مشخص کنید کدام مرزها را رد کرده‌اید و کدام سیستم‌ها برای شما الزامی است. سوم، نقشهٔ اعلام و اطفا را از همان ابتدا بر اساس همین الزامات تهیه کنید؛ اصلاح بعد از بازدید کارشناس یعنی دوباره‌کاری در سقف و دیوار تمام‌شده. چهارم، مسیر اداری را شروع کنید؛ قدم‌به‌قدم آن را در صفحهٔ مراحل اخذ تاییدیه آتش‌نشانی نوشته‌ایم.

اگر ساختمان شما نزدیک یکی از این مرزهاست و مطمئن نیستید کدام گروه است، همان اول بپرسید. تهران‌پویا از آبان ۱۳۹۴ — بیش از ده سال — در همین حوزه کار می‌کند، عضو وندور لیست رسمی است و بیش از ۱۰۰۰ تاییدیه گرفته است. مشاوره و بازدید فنی در شهر تهران رایگان است: ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵.

منبع: مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۹۵) و ضوابط اطفای حریق ۱۴۰۴ سازمان آتش‌نشانی تهران.