در ساختمانهای دارای آسانسور، پروندهٔ تاییدیهٔ آتشنشانی معمولاً روی جزئیاتی متوقف میشود که در نقشهٔ معماری دیده نمیشوند. سه سند همزمان حاکماند: مبحث سوم مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۵)، ضوابط اعلام حریق سازمان آتشنشانی تهران (۱۳۹۸) و ضوابط اطفای حریق (۱۴۰۴). هر الزامِ زیر با شمارهٔ بند همان سند آمده است.
چرا آسانسور در پروندهٔ تاییدیه مهم است
آسانسور در مبحث سوم جزئی از راه خروج نیست. بند ۳-۶-۲-۱۷ میگوید آسانسورها، پلکان برقی و پیادهروهای متحرک نباید به عنوان جزئی از راه خروج الزامی برای هیچیک از بخشهای ساختمان در نظر گرفته شوند، و نصب تابلویی در مجاورت آسانسور با مضمون استفاده از پلکان خروج هنگام آتشسوزی را الزامی میکند.
اما آسانسور از پرونده حذف نمیشود؛ نقش آن عوض میشود. همان بند تصریح میکند در صورت وقوع آتشسوزی، آسانسورها باید به یک طبقه از پیش تعیینشده (معمولاً طبقه همکف) فراخوان شده و در اختیار مأموران آتشنشانی یا مسئولان ایمنی ساختمان قرار گیرد. ضوابط اعلام ۹۸ هم در تعریف «اعلام حریق یکپارچه» همین پیوند را آورده: سیستمی با قابلیت کنترل سیستمهایی نظیر آسانسور، اگزوزفن و هوارسان برای اجرای سناریوی حریق از پیش تعیینشده. مسیر کامل پرونده را در صفحهٔ تاییدیه آتشنشانی توضیح دادهایم.
دتکتور فراخوان آسانسور
مشخصترین الزام کمّی این حوزه در بند ۱۰.۴ ضوابط اعلام ۹۸ آمده است: «نصب یک عدد آشکارساز دودی حدفاصل۱.۵ متری آسانسور جهت فراخوان آسانسور الزامی است». این آشکارساز باید روی نقشهٔ اعلام حریق جانمایی شود. توجه کنید که آدرسپذیر بودنِ سیستم شرط جداگانهای دارد: طبق بند ۴ الزامات تکمیلی بخش ۲ همان سند، سیستم آدرسپذیر آنالوگ برای ساختمانهای بیش از ۳۰ متر ارتفاع از تراز زمین یا بیش از ۱۰۰۰۰ مترمربع زیربنا ضروری است، و بند ۳ همان بخش، سیستم متعارف را برای پروژههای با بیش از دوازده منطقه اعلام حریق مجاز نمیداند.
همان بند ۱۰.۴ مالکیت این آشکارسازها را روشن میکند: «تمامی آشکارسازهای مرتبط با سیستم فراخوان آسانسور, توسط مرکز کنترل اعلام حریق ساختمان کنترل گردد». دتکتوری که شرکت آسانسور جداگانه نصب کرده و به تابلوی خودش وصل است، الزام را برآورده نمیکند. منابع مجاز فراخوان هم محدود شدهاند: به جز کلید دستی مخصوص، فقط آشکارسازهای لابی آسانسور، شفت آسانسور، موتورخانه آسانسور و تجهیزات خاموشکنندهٔ آسانسور مجاز به فراخوان برای آتشنشان هستند.
دو انعطاف هم در همان بند هست: «در آسانسورهای دارای بازشو به فضای باز نیازی به در نظر گرفتن آشکارساز دود نمی باشد» و «در صورت عدم امکان جانمایی آشکارساز دود به دلیل شرایط محیطی, استفاده از سایر انواع آشکارسازها بلامانع است».
سناریوی فراخوان دو حالت دارد. فراخوان به تراز تخلیه، وقتی آشکارسازهای لابی آسانسور طبقات (به جز تراز تخلیه) فعال شوند، یا آشکارساز موتورخانه و اتاق برق آسانسور در حالتی که آن مکانها در تراز تخلیه نباشند. فراخوان به تراز تخلیهٔ جایگزین، وقتی آشکارسازهای لابی آسانسورِ تراز تخلیه فعال شوند، یا آشکارساز موتورخانه و اتاق برق در صورتی که در تراز تخلیه باشند.
دو الزام دیگر همین بند معمولاً فراموش میشود. آشکارسازهای شفت آسانسور، موتورخانه یا اتاق کنترل باید به عنوان منطقه تشخیص حریق جداگانه از محل مرکز کنترل قابل مشاهده باشند تا ایمن نبودن آسانسور به آتشنشان اطلاع داده شود. و «فعال سازی هشدار نوری نوشتاری نشانگر شرایط اضطراری, در داخل کابین آسانسور» با فعال شدن آشکارسازهای موتورخانه، اتاق برق و لابیها الزامی است. بند ۳-۵-۵-۱ مبحث سوم هم برای ساختمانهای بلند، کاشف دود را در اتاقهای تجهیزات آسانسورها و لابی آنها لازم دانسته است.
آسانسور دسترسی آتشنشانی
بند ۳-۱۰-۶ مبحث سوم آستانه را مشخص کرده است: برای ساختمانهای با ارتفاع بیش از ۴۰ متر از تراز متوسط زمین باید حداقل دو آسانسور مناسب برای دسترسی نیروهای آتشنشانی فراهم گردد. شرایط زیر علاوه بر محافظت عمومی آسانسورها در برابر آتش است.
- هر آسانسور دسترسی آتشنشانی باید به طور مستقل در یک شفت محافظتشده قرار داشته باشد و به تمام طبقات دسترسی داشته باشد.
- لابی این آسانسورها باید حداقل یک ساعت و درب آن حداقل ۴۵ دقیقه مقاومت در برابر آتش داشته باشد و به شفت محافظتشدهٔ یکی از پلکانهای خروج دسترسی مستقیم داشته باشد.
- مساحت لابی حداقل ۱۴ مترمربع و عرض آن حداقل ۲٫۴۵ متر باشد.
- ظرفیت آسانسور حداقل ۱۳ نفر (۱۰۰۰ کیلوگرم) و حداقل یکی از آنها دارای قابلیت حمل برانکار مطابق مبحث پانزدهم باشد.
- آسانسور باید دارای کلید آتشنشان باشد.
- تمامی ارتفاع شفت این آسانسورها باید هنگام عملیات امداد و نجات حداقل ۱۱ لوکس روشنایی داشته باشد.
کابلکشی هم بند اختصاصی دارد. کابلها و سیمهای خارج از شفت و اتاق آسانسور که برق عادی و اضطراری کنترل سیگنالها، ارتباطات با اتاق آسانسور، روشنایی، گرمایش، هواسازی، تهویه و سیستم کشف حریق آسانسورهای آتشنشان را تأمین میکنند، یا باید با ساختاری با حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش محافظت شوند یا خودشان حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت داشته باشند. همین بند نفوذ آب اسپرینکلر سایر فضاها به این شفت را هم منع کرده است. الزامات تکمیلی این ساختمانها را در تاییدیه آتشنشانی ساختمانهای چندطبقه آوردهایم.
دستورالعمل اختصاصی سازمان آتشنشانی تهران — و جایی که از مبحث سوم سختگیرانهتر است
تا اینجا مبنا مبحث سوم مقررات ملی ساختمان بود. اما سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران برای همین موضوع دستورالعمل جداگانهای دارد: «آسانسورهای دسترسی آتشنشان» با تاریخ اجرای ۱۰/۱۰/۹۹، که روی صفحهٔ خدمات پیشگیری سازمان منتشر شده است. کارشناسی که به ساختمان شما میآید با این سند کار میکند. در چند بند، عدد این سند از مبحث سوم سختگیرانهتر است و همینجاست که پروندههای بهظاهر منطبق برمیگردند.
روشنترین نمونه، درِ لابی است. مبحث سوم برای درِ لابی آسانسور دسترسی آتشنشانی ۴۵ دقیقه مقاومت خواسته است. بند ۴-۴ دستورالعمل سازمان میگوید «درب، سقف، کف، دیوارهای لابی ایمن آسانسور باید حداقل ۶۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش را داشته باشد». دیوار در هر دو سند یک ساعت است و اختلافی ندارد؛ اختلاف فقط روی در است. اگر درِ ۴۵ دقیقهای سفارش دادهاید چون مبحث سوم را خواندهاید، در بازدید ایراد میگیرید. عدد سختگیرانهتر را ملاک بگذارید.
دو الزام دیگر هم هست که در نقشههای معمول اصلاً دیده نمیشود، چون آستانهٔ آشنای «۴۰ متر» را دور میزند:
- گودبرداری عمیق. بند ۴-۳: تمامی ساختمان هائی که تراز کف پائین ترین طبقه آنها منفی ۱۸ متر و یا عمیق تر است، حتی اگر تراز ارتفاع بلندترین طبقه آن کمتر از ۴۰ متر باشد، باید حداقل به یک دستگاه آسانسور، با قابلیت حمل برانکارد مجهز شوند. یعنی برجی که فقط ۳۰ متر ارتفاع دارد ولی پارکینگهایش تا منفی ۱۸ متر پایین رفته، مشمول است. تبصرهٔ همین بند یک تخفیف هم میدهد: اگر ارتفاع آخرین طبقه کمتر از ۴۰ متر باشد، مساحت لابی میتواند تا حداقل ۷ متر مربع کاهش پیدا کند.
- تصرف درمانی. بند ۴-۵: در ساختمانهایی بیش از یک طبقه دارای تصرف درمانی، مراکز نگهداری سالمندان و معلولین باید حداقل یک دستگاه آسانسور، مطابق با بند ۴-۷ تعبیه شود. اینجا هیچ آستانهٔ ارتفاعی وجود ندارد؛ ملاک، نوع تصرف و بیش از یک طبقه بودن است. جزئیات پروندهٔ این تصرف را در تاییدیه آتشنشانی مراکز درمانی آوردهایم.
مشخصات خود آسانسور در بند ۴-۷ کمّی شده است: قابلیت حمل برانکارد، ظرفیت ۱۰۰۰ کیلوگرم، حداقل ابعاد کابین بهصورت مفید ۲۱۰۰ در ۱۱۰۰ میلیمتر، و با توجه به مبحث ۱۵ مقررات ملی ساختمان، حداقل عرض بازشوی در آسانسور ۹۰۰ میلیمتر. اگر ارتفاع کابین بیش از ۲۴۰۰ میلیمتر باشد، بند ۴-۸ نردبان دائمی داخل کابین را الزامی میکند که هنگام استفاده با زاویه حدود ۷۵ درجه تا یک متر بالاتر از سقف کابین امتداد بیابد. بند ۶-۹ هم برای کابین ۱۰۰۰ کیلوگرمی دریچهٔ اضطراری با ابعاد ۰/۵۰ متر در ۰/۷۰ متر در سقف کابین را الزامی کرده است.
«کلید آتشنشان» هم در این سند فقط یک نام نیست، مختصات دارد. بند ۶-۳: کلید باید در لابی ورودی اصلی ساختمان یا طبقه تراز تخلیه خروج تعبیه شود، در محدوده افقی ۲ متر از آسانسور و در ارتفاع مابین ۱/۸ متر تا ۲/۱ متر بالاتر از سطح کف، و با علائم تصویری مناسب علامتگذاری شود. بند ۶-۴ آن را دوحالته میخواهد با اعداد ۰ و ۱ که در حالت ۱ دسترسی خدمات آتشنشانی وجود داشته باشد، و بند ۶-۵ تصریح میکند عملکرد این سوییچ نباید کلیدهای رویزیون، کلیدهای توقف یا عملکرد برق اضطراری را از مدار خارج کند.
سه بند دیگر که در بازدید پرتکرارند: بند ۴-۱۳ لابی ایمن را زیر پوشش شبکه بارنده میخواهد و در عین حال تمهید جلوگیری از ورود آب تخلیهشده به داخل چاه آسانسور را الزامی میکند. بند ۴-۱۴ میگوید «در داخل لابی آسانسور جانمائی جعبه آتشنشانی متصل به یک لوله ایستاده کلاس ۴ الزامی است». و بند ۶-۷ برای ارتباط کابین با طبقهٔ دسترسی آتشنشانی «یک میکروفون و بلندگوی توکار» میخواهد، «نه گوشی تلفن» — گوشی تلفنی که شرکت آسانسور معمولاً نصب میکند این بند را برآورده نمیکند. برق ثانویه هم طبق بند ۵-۵ باید در مکان حفاظتشده در برابر آتش باشد و قادر به راهاندازی آسانسور تحت بار نامی به مدت حداقل دو ساعت.
یک نکتهٔ مهم دربارهٔ دامنه: بند ۲ همین دستورالعمل تصریح میکند این مقررات برای آسانسورهایی که در ساختمانهای موجود نصب میشوند کاربرد ندارد. اما بند ۸ راه جداگانهای برای ساختمانهای موجود باز کرده است. آسانسور یک ساختمان موجود در صورت داشتن ضوابط طراحی کابین و ضوابط ملاک عمل این آئیننامه، با هفت شرط میتواند بهعنوان آسانسور دسترسی آتشنشان فعالیت کند: دوربندی و دودبندی چاله و کابین، مقاومسازی ساختار شفت، قرار دادن سیمها در داخل داکت مقاوم در برابر حریق، تأمین روشنایی کابین، نصب بورد مخصوص که در زمان وقوع حریق آسانسور را از دسترس نیروهای عادی خارج کرده و در اختیار نیروهای عملیاتی سازمان آتشنشانی قرار دهد، جانمایی شفت مطابق بند ۴-۱۲، و رعایت کلیه ضوابط مربوط به طراحی اتاق آسانسور و چاه آسانسور. اگر ساختمان شما در دستهٔ موجود است، مسیر شما همین بند ۸ است نه بند ۴.
لابی آسانسور، دوربند شفت و فشار مثبت
بند ۳-۸-۶-۱۰ مبحث سوم، دوربند شفت آسانسور را به بند ۳-۸-۶-۴ ارجاع میدهد: در ساختمانهای با ارتفاع ۴ طبقه روی تراز زمین یا بیشتر باید از نوع غیرقابل سوختن و حداقل دو ساعت مقاوم در برابر آتش باشد؛ برای کمتر از ۴ طبقه، حداقل یک ساعت.
بند ۳-۸-۶-۱۰-۱ لابی آسانسور را الزامی میکند: در هر طبقه، هر آسانسوری که به کریدور دارای درجهبندی مقاومت در برابر آتش مطابق بند ۳-۶-۳-۲-۴ باز میشود باید لابی داشته باشد، و لابی باید آسانسورها را با دیوار جداکنندهٔ آتش و بازشوهای محافظتشده از کریدور جدا کند. مقاومت این دیوار طبق بند ۳-۸-۷-۳ حداقل یک ساعت است. همین بند یک الزام مستقل دیگر هم دارد که در نقشهها جا میماند: لابیهای آسانسور باید دارای حداقل یک راه خروج مطابق شرایط فصل ۳-۶ و سایر ضوابط این مقررات باشند.
شش تبصره این الزام را تعدیل میکند؛ سه موردش کاربردیترند. در ساختمانهای غیر از گروه د-۳ و غیر از بلندمرتبه، اگر بنا کاملاً به شبکه بارنده خودکار تأیید شده مجهز باشد، لابی لازم نیست. اگر شفت مطابق بند ۳-۹-۶ فشار مثبت داشته باشد، لابی لازم نیست. و در ساختمانهای مسکونی (م-۲) با حداکثر ارتفاع ۲۳ متر از تراز زمین و بار تصرف کمتر از ۴۰ نفر در هر طبقه، پیشورودی اختصاصی آسانسور لازم نیست.
اگر مسیر فشار مثبت را انتخاب کنید، بند ۳-۹-۶ اعداد را میدهد: فشار در چاه بین ۲۵ تا ۶۷ پاسکال، و فن مجزا برای هر شفت که به کاشف دود مجهز باشد تا با ورود دود خودکار خاموش شود. برای ظرفیت فن، سند دو مسیر پذیرفته را کنار هم گذاشته و رعایت یکی از آنها کافی است: یا قابلیت تنظیم برای حداقل ۰٫۴۸ مترمکعب بر ثانیه (۱۰۰۰ فوت مکعب بر دقیقه) برای هر درِ چاه آسانسور، یا داشتن محاسبات و طراحی مهندسی با مشخصات ثبتشده که به تأیید مرجع قانونی کنترل ساختمان رسیده باشد. بند ۳-۹-۶-۱ نقطهٔ فعالسازی را مشخص میکند: فعال شدن سیستم اعلام حریق ساختمان یا کاشفهای دود لابی آسانسور.
برق اضطراری و ارتباط با پنل اعلام
بند ۱۰.۴ اعلام ۹۸ قید مهمی دارد: «اجرای سناریوی کنترل شرایط اضطراری نباید موجب قطع برق مورد نیاز برای روشنایی یا کارکرد آسانسور گردد». سناریویی که با آلارم، برق آسانسور را قطع میکند رد میشود.
در سمت اجرا، بند ۱۰.۱ همان سند تصریح میکند رله کنترل سیستمهای تحت نظارت باید حداکثر در فاصله یک متر از تابلو کنترل سیستم تحت کنترل جانمایی گردد، و مدارات حدفاصل مرکز کنترل تا رله باید تحت نظارت باشند تا اشکال مدار توسط مرکز کنترل تشخیص و اعلام شود.
در مبحث سوم، بند ۳-۱۰-۴-۴ آسانسور دسترسی آتشنشانی یا حداقل یک آسانسور با دسترسی به تمام طبقات را در فهرست بارهای برق اضطراری آورده، با برقرسانی محافظتشدهای که قابل انتقال به هر آسانسور دیگر باشد. بند ۳-۱۰-۴-۳-۱ هم سیستم تلفن آتشنشان را بین اتاق کنترل و فرماندهی آتشنشانی و کابین هر آسانسور و لابی آسانسورها الزامی کرده است.
سه ایرادی که پرونده را برمیگرداند
نخست، اسپرینکلر نزدیک درب آسانسور. بند ۴-۱-۱۲ ضوابط اطفای حریق ۱۴۰۴ صریح است: «در شعاع ۳ متری از درب آسانسور نبایستی هیچگونه اسپرینکلری نصب گردد». نقشهٔ اسپرینکلر لابی را پیش از اجرا بازبینی کنید.
دوم، خلط آژیر و بلندگو. بند ۹.۱ اعلام ۹۸ میگوید «ضروری است از در نظر گرفتن هشدار حریق در دستگاه پله فرار و کابین آسانسور اجتناب گردد». اما بند ۳-۵-۵-۳ مبحث سوم برای ساختمانهای بلند، پخش پیام صوتی زنده با بلندگوی نصبشده در آسانسورها را الزامی میداند.
سوم، اتاق آسانسور بدون آشکارساز. بند ۸.۱ ضوابط اعلام ۹۸ در نظر گرفتن آشکارساز حریق با پوشش کامل در تمامی فضاهای قابل دسترس، از جمله اتاق آسانسور، را ضروری دانسته است. موتورخانهٔ روی بام معمولاً همان جایی است که در بازدید بدون دتکتور دیده میشود.
جدول الزام، بند و اقدام
| الزام | بند | چه کنید |
|---|---|---|
| آشکارساز دودی حدفاصل ۱٫۵ متری آسانسور برای فراخوان | اعلام ۹۸، ۱۰.۴ | جانمایی روی نقشه و کنترل توسط مرکز کنترل اعلام حریق |
| کنترل آشکارسازهای فراخوان توسط مرکز کنترل | اعلام ۹۸، ۱۰.۴ و ۱۰.۱ | رله تا یک متری تابلوی آسانسور، مدار تحت نظارت |
| منطقه تشخیص جداگانه برای شفت، موتورخانه یا اتاق کنترل | اعلام ۹۸، ۱۰.۴ | زون مجزا و قابل مشاهده از مرکز کنترل |
| هشدار نوری نوشتاری داخل کابین | اعلام ۹۸، ۱۰.۴ | نمایشگر متنی و تست با دتکتور موتورخانه |
| دوربند شفت: ۲ ساعت از ۴ طبقه به بالا، ۱ ساعت زیر آن | مبحث سوم، ۳-۸-۶-۴ | مدرک مقاومت مصالح دوربند |
| لابی آسانسور با حداقل یک راه خروج، یا فشار مثبت شفت | مبحث سوم، ۳-۸-۶-۱۰-۱ و ۳-۹-۶ | یک مسیر را انتخاب و مستند کنید |
| آسانسور دسترسی آتشنشانی بالای ۴۰ متر | مبحث سوم، ۳-۱۰-۶ | دو دستگاه، لابی ۱۴ مترمربع، کلید آتشنشان |
| برق اضطراری آسانسور | مبحث سوم، ۳-۱۰-۴-۴ | لحاظ بار در منبع برق اضطراری و تست زیر بار |
| بدون اسپرینکلر در شعاع ۳ متری درب آسانسور | اطفا ۱۴۰۴، ۴-۱-۱۲ | بازبینی نقشه اسپرینکلر لابی پیش از اجرا |
تهرانپویا از آبان ۱۳۹۴ فعال است، عضو وندور لیست است و بیش از ۱۰۰۰ تاییدیه اخذ کرده است. برای بررسی تطابق آسانسور با بندهای بالا پیش از ارسال پرونده، بازدید فنی رایگان ما در تهران در دسترس است. با ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵ تماس بگیرید یا از صفحهٔ خدمات تاییدیه آتشنشانی درخواست بدهید.
منابع: مبحث سوم مقررات ملی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۵؛ ضوابط ملاک عمل سیستمهای کشف و اعلام حریق سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، ۱۳۹۸؛ ضوابط ملاک عمل سامانههای اطفای حریق، ۱۴۰۴. شمارهٔ بندها در متن آمده است.