در ساختمانهای دارای آسانسور، پروندهٔ تاییدیهٔ آتشنشانی معمولاً روی جزئیاتی متوقف میشود که در نقشهٔ معماری دیده نمیشوند. چند سند همزمان حاکماند؛ مهمترینها مقررات ملی ساختمان (ویرایش ۱۳۹۵)، ضوابط اعلام حریق سازمان آتشنشانی تهران (۱۳۹۸) و ضوابط اطفای حریق (۱۴۰۴) است. سندهای دیگری هم که در متن به آنها استناد شده، در فهرست منابعِ پایانِ صفحه آمدهاند.
چرا آسانسور در پروندهٔ تاییدیه مهم است
آسانسور در مقررات ملی ساختمان جزئی از راه خروج نیست. همین مقررات میگوید آسانسورها، پلکان برقی و پیادهروهای متحرک نباید به عنوان جزئی از راه خروج الزامی برای هیچیک از بخشهای ساختمان در نظر گرفته شوند، و نصب تابلویی در مجاورت آسانسور با مضمون استفاده از پلکان خروج هنگام آتشسوزی را الزامی میکند.
اما آسانسور از پرونده حذف نمیشود؛ نقش آن عوض میشود. همین مقررات تصریح میکند در صورت وقوع آتشسوزی، آسانسورها باید به یک طبقه از پیش تعیینشده (معمولاً طبقه همکف) فراخوان شده و در اختیار مأموران آتشنشانی یا مسئولان ایمنی ساختمان قرار گیرد. ضوابط اعلام ۹۸ هم در تعریف «اعلام حریق یکپارچه» همین پیوند را آورده: سیستمی با قابلیت کنترل سیستمهایی نظیر آسانسور، اگزوزفن و هوارسان برای اجرای سناریوی حریق از پیش تعیینشده. مسیر کامل پرونده را در صفحهٔ تاییدیه آتشنشانی توضیح دادهایم.
دتکتور فراخوان آسانسور
مشخصترین الزام کمّی این حوزه در ضوابط اعلام ۹۸ آمده است: «نصب یک عدد آشکارساز دودی حدفاصل ۱٫۵ متری آسانسور جهت فراخوان آسانسور الزامی است». این آشکارساز باید روی نقشهٔ اعلام حریق جانمایی شود. توجه کنید که آدرسپذیر بودنِ سیستم شرط جداگانهای دارد: طبق الزامات تکمیلی همین ضوابط اعلام ۹۸، سیستم آدرسپذیر آنالوگ برای ساختمانهای بیش از ۳۰ متر ارتفاع از تراز زمین یا بیش از ۱۰۰۰۰ مترمربع زیربنا ضروری است، و همین ضوابط، سیستم متعارف را برای پروژههای با بیش از دوازده منطقه اعلام حریق مجاز نمیداند.
همین ضوابط اعلام ۹۸ مالکیت این آشکارسازها را روشن میکند: «تمامی آشکارسازهای مرتبط با سیستم فراخوان آسانسور, توسط مرکز کنترل اعلام حریق ساختمان کنترل گردد». دتکتوری که شرکت آسانسور جداگانه نصب کرده و به تابلوی خودش وصل است، الزام را برآورده نمیکند. منابع مجاز فراخوان هم محدود شدهاند: به جز کلید دستی مخصوص، فقط آشکارسازهای لابی آسانسور، شفت آسانسور، موتورخانه آسانسور و تجهیزات خاموشکنندهٔ آسانسور مجاز به فراخوان برای آتشنشان هستند.
دو انعطاف هم در همین ضوابط اعلام ۹۸ هست: «در آسانسورهای دارای بازشو به فضای باز نیازی به در نظر گرفتن آشکارساز دود نمی باشد» و «در صورت عدم امکان جانمایی آشکارساز دود به دلیل شرایط محیطی, استفاده از سایر انواع آشکارسازها بلامانع است».
سناریوی فراخوان دو حالت دارد. فراخوان به تراز تخلیه، وقتی آشکارسازهای لابی آسانسور طبقات (به جز تراز تخلیه) فعال شوند، یا آشکارساز موتورخانه و اتاق برق آسانسور در حالتی که آن مکانها در تراز تخلیه نباشند. فراخوان به تراز تخلیهٔ جایگزین، وقتی آشکارسازهای لابی آسانسورِ تراز تخلیه فعال شوند، یا آشکارساز موتورخانه و اتاق برق در صورتی که در تراز تخلیه باشند.
دو الزام دیگر همین ضوابط اعلام ۹۸ معمولاً فراموش میشود. آشکارسازهای شفت آسانسور، موتورخانه یا اتاق کنترل باید به عنوان منطقه تشخیص حریق جداگانه از محل مرکز کنترل قابل مشاهده باشند تا ایمن نبودن آسانسور به آتشنشان اطلاع داده شود. و «فعال سازی هشدار نوری نوشتاری نشانگر شرایط اضطراری, در داخل کابین آسانسور» با فعال شدن آشکارسازهای موتورخانه، اتاق برق و لابیها الزامی است. مقررات ملی ساختمان هم برای ساختمانهای بلند، کاشف دود را در اتاقهای تجهیزات آسانسورها و لابی آنها لازم دانسته است.
آسانسور دسترسی آتشنشانی
مقررات ملی ساختمان آستانه را مشخص کرده است: برای ساختمانهای با ارتفاع بیش از ۴۰ متر از تراز متوسط زمین باید حداقل دو آسانسور مناسب برای دسترسی نیروهای آتشنشانی فراهم گردد. شرایط زیر علاوه بر محافظت عمومی آسانسورها در برابر آتش است.
- هر آسانسور دسترسی آتشنشانی باید به طور مستقل در یک شفت محافظتشده قرار داشته باشد و به تمام طبقات دسترسی داشته باشد.
- لابی این آسانسورها باید حداقل یک ساعت و درب آن حداقل ۴۵ دقیقه مقاومت در برابر آتش داشته باشد و به شفت محافظتشدهٔ یکی از پلکانهای خروج دسترسی مستقیم داشته باشد. (این عدد مقررات ملی ساختمان است؛ کف امروز سازمان آتشنشانی تهران برای درِ لابی آسانسور ۱۲۰ دقیقه است و پایینتر توضیح دادهایم.)
- مساحت لابی حداقل ۱۴ مترمربع و عرض آن حداقل ۲٫۴۵ متر باشد.
- ظرفیت آسانسور حداقل ۱۳ نفر (۱۰۰۰ کیلوگرم) و حداقل یکی از آنها دارای قابلیت حمل برانکارد مطابق مقررات ملی ساختمان باشد.
- آسانسور باید دارای کلید آتشنشان باشد.
- تمامی ارتفاع شفت این آسانسورها باید هنگام عملیات امداد و نجات حداقل ۱۱ لوکس روشنایی داشته باشد.
کابلکشی هم حکم اختصاصی دارد. کابلها و سیمهای خارج از شفت و اتاق آسانسور که برق عادی و اضطراری کنترل سیگنالها، ارتباطات با اتاق آسانسور، روشنایی، گرمایش، هواسازی، تهویه و سیستم کشف حریق آسانسورهای آتشنشان را تأمین میکنند، یا باید با ساختاری با حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش محافظت شوند یا خودشان حداقل ۹۰ دقیقه مقاومت داشته باشند. همین مقررات نفوذ آب اسپرینکلر سایر فضاها به این شفت را هم منع کرده است. الزامات تکمیلی این ساختمانها را در تاییدیه آتشنشانی ساختمانهای چندطبقه آوردهایم.
دستورالعمل اختصاصی سازمان آتشنشانی تهران — و جایی که از مقررات ملی ساختمان سختگیرانهتر است
تا اینجا مبنا مقررات ملی ساختمان بود. اما سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران برای همین موضوع دستورالعمل جداگانهای دارد: «آسانسورهای دسترسی آتشنشان» با تاریخ اجرای ۱۰ دی ۱۳۹۹، که روی صفحهٔ خدمات پیشگیری سازمان منتشر شده است. کارشناسی که به ساختمان شما میآید با این سند کار میکند. در چند مورد، عدد این سند از مقررات ملی ساختمان سختگیرانهتر است و همینجاست که پروندههای بهظاهر منطبق برمیگردند.
روشنترین نمونه، درِ لابی است. مقررات ملی ساختمان برای درِ لابی آسانسور دسترسی آتشنشانی ۴۵ دقیقه مقاومت خواسته است. دستورالعمل ۱۳۹۹ میگوید «درب، سقف، کف، دیوارهای لابی ایمن آسانسور باید حداقل ۶۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش را داشته باشد». دیوار در هر دو سند یک ساعت است و اختلافی ندارد؛ اختلاف فقط روی در است. اگر درِ ۴۵ دقیقهای سفارش دادهاید چون مقررات ملی ساختمان را خواندهاید، در بازدید ایراد گرفته میشود. عدد سختگیرانهتر را ملاک بگذارید — و در بخشِ بعد میبینید که سندِ تازهترِ سازمان دربارهٔ درهای مقاوم، همین عدد را از این هم بالاتر برده است.
دو الزام دیگر هم هست که در نقشههای معمول اصلاً دیده نمیشود، چون آستانهٔ آشنای «۴۰ متر» را دور میزند:
- گودبرداری عمیق. تمامی ساختمانهایی که تراز کف پایینترین طبقهٔ آنها منفی ۱۸ متر یا عمیقتر است، حتی اگر تراز ارتفاع بلندترین طبقه آن کمتر از ۴۰ متر باشد، باید حداقل به یک دستگاه آسانسور، با قابلیت حمل برانکارد مجهز شوند. یعنی برجی که فقط ۳۰ متر ارتفاع دارد ولی پارکینگهایش تا منفی ۱۸ متر پایین رفته، مشمول است. همین دستورالعمل یک تخفیف هم میدهد: اگر ارتفاع آخرین طبقه کمتر از ۴۰ متر باشد، مساحت لابی میتواند تا حداقل ۷ مترمربع کاهش پیدا کند.
- تصرف درمانی. در ساختمانهای بیش از یک طبقه با تصرف درمانی و مراکز نگهداری سالمندان و معلولین، باید حداقل یک دستگاه آسانسور مطابق با همین دستورالعمل تعبیه شود. اینجا هیچ آستانهٔ ارتفاعی وجود ندارد؛ ملاک، نوع تصرف و بیش از یک طبقه بودن است. جزئیات پروندهٔ این تصرف را در تاییدیه آتشنشانی مراکز درمانی آوردهایم.
مشخصات خود آسانسور را همین دستورالعمل هم کمّی کرده است؛ قابلیت حمل برانکارد و ظرفیت ۱۰۰۰ کیلوگرم همانهایی است که بالاتر از مقررات ملی ساختمان آمد، و دو عدد دیگر هم میافزاید: حداقل ابعاد کابین بهصورت مفید ۲۱۰۰ در ۱۱۰۰ میلیمتر، و با توجه به مقررات ملی ساختمان، حداقل عرض بازشوی در آسانسور ۹۰۰ میلیمتر. اگر ارتفاع کابین بیش از ۲۴۰۰ میلیمتر باشد، همین دستورالعمل نردبان دائمی داخل کابین را الزامی میکند که هنگام استفاده با زاویه حدود ۷۵ درجه تا یک متر بالاتر از سقف کابین امتداد بیابد. و برای کابین ۱۰۰۰ کیلوگرمی هم دریچهٔ اضطراری با ابعاد ۰٫۵۰ متر در ۰٫۷۰ متر در سقف کابین را الزامی کرده است.
«کلید آتشنشان» هم در این سند فقط یک نام نیست، مختصات دارد. کلید باید در لابی ورودی اصلی ساختمان یا طبقه تراز تخلیه خروج تعبیه شود، در محدوده افقی ۲ متر از آسانسور و در ارتفاع مابین ۱٫۸ متر تا ۲٫۱ متر بالاتر از سطح کف، و با علائم تصویری مناسب علامتگذاری شود. همین دستورالعمل آن را دوحالته میخواهد با اعداد ۰ و ۱ که در حالت ۱ دسترسی خدمات آتشنشانی وجود داشته باشد، و تصریح میکند عملکرد این سوییچ نباید کلیدهای رویزیون، کلیدهای توقف یا عملکرد برق اضطراری را از مدار خارج کند.
سه الزام دیگر که در بازدید پرتکرارند: لابی ایمن را زیر پوشش شبکه بارنده میخواهد و در عین حال تمهید جلوگیری از ورود آب تخلیهشده به داخل چاه آسانسور را الزامی میکند. همین دستورالعمل میگوید «در داخل لابی آسانسور جانمائی جعبه آتشنشانی متصل به یک لوله ایستاده کلاس ۴ الزامی است». و برای ارتباط کابین با طبقهٔ دسترسی آتشنشانی «یک میکروفون و بلندگوی توکار» میخواهد، «نه گوشی تلفن» — گوشی تلفنی که شرکت آسانسور معمولاً نصب میکند این الزام را برآورده نمیکند. برق ثانویه هم طبق همین دستورالعمل باید در مکان حفاظتشده در برابر آتش باشد و قادر به راهاندازی آسانسور تحت بار نامی به مدت حداقل دو ساعت.
یک نکتهٔ مهم دربارهٔ دامنه: همین دستورالعمل تصریح میکند این مقررات برای آسانسورهایی که در ساختمانهای موجود نصب میشوند کاربرد ندارد. اما راه جداگانهای برای ساختمانهای موجود باز کرده است. آسانسور یک ساختمان موجود در صورت داشتن ضوابط طراحی کابین و ضوابط ملاک عمل این آئیننامه، با هفت شرط میتواند بهعنوان آسانسور دسترسی آتشنشان فعالیت کند: دوربندی و دودبندی چاله و کابین، مقاومسازی ساختار شفت، قرار دادن سیمها در داخل داکت مقاوم در برابر حریق، تأمین روشنایی کابین، نصب بورد مخصوص که در زمان وقوع حریق آسانسور را از دسترس نیروهای عادی خارج کرده و در اختیار نیروهای عملیاتی سازمان آتشنشانی قرار دهد، جانمایی شفت مطابق ضوابط، و رعایت کلیه ضوابط مربوط به طراحی اتاق آسانسور و چاه آسانسور. اگر ساختمان شما در دستهٔ موجود است، مسیر شما همین هفت شرط است، نه الزامات ساختمانهای نوساز.
درِ لابی آسانسور: عدد ملاک ۱۲۰ دقیقه است
سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران سند جداگانهای دربارهٔ درهای مقاوم در برابر حریق دارد که روی جلد آن بهار ۱۴۰۳ چاپ شده است. این سند هم از دستورالعمل آسانسور دسترسی آتشنشان تازهتر است و هم موضوعش مستقیماً خود درب. متن آن صریح میگوید درِ ورودی به لابی آسانسور و درِ ورودی به دهلیز پلکان، در تمامی طبقات، باید ۱۲۰ دقیقه (دو ساعت) در برابر حریق مقاومت کند. قید «تمامی طبقات» عین متن سند است و همان چیزی است که در خلاصهنویسیها معمولاً میافتد؛ الزام طبقهبهطبقه است و به طبقات خاصی محدود نمیشود.
عدد بهتنهایی کافی نیست. سند چهار صفت را در کنار آن عدد آورده است، نه بهجای آن:
- مقاوم در برابر حریق
- دودبند
- خودبستهشو
- بدون قفل و بست
یعنی دربی که گواهی دو ساعت دارد ولی قفل و بست روی آن نصب شده، همچنان ایراد میگیرد. هنگام سفارش، هر چهار صفت را در متن سفارش بیاورید تا بعداً به گواهی ناقص نرسید.
همین سند یک تخفیف هم دارد که خیلی راحت بد خوانده میشود. اگر درِ ورودی واحدها به لابی حداقل ۳۰ دقیقه مقاوم انتخاب شود، برای درِ ورودی به دهلیز پلکان استفاده از درِ ۹۰ دقیقهای بلامانع است. دو نکته اینجا حیاتی است. اول اینکه این تخفیف فقط به درِ دهلیز پلکان میخورد و هیچگاه شامل درِ لابی آسانسور نمیشود. دوم اینکه خود سازمان بلافاصله همین تخفیف را معلق کرده است: چون شرکتها اسناد مثبتهٔ درِ ۳۰ دقیقهای واحدها را ارائه نکردهاند، تا اطلاع ثانوی درهای پلکان خروج هم باید حداقل ۱۲۰ دقیقه باشند. پس مسیر ۹۰ دقیقه عملاً بسته است.
در عمل یعنی چه؟ اگر پیشتر با تکیه بر دستورالعمل آسانسور ۱۳۹۹ درِ ۶۰ دقیقهای، یا با تکیه بر مقررات ملی ساختمان درِ ۴۵ دقیقهای سفارش دادهاید، آن درب زیر کف امروز سازمان است. برای درِ لابی آسانسور عدد ملاک ۱۲۰ دقیقه است: سند درها هم تازهتر است و هم اختصاصی خود درب، و برای این در هیچ تخفیفی نگذاشته است. دقت کنید که قید «تا اطلاع ثانوی» به درهای پلکان خروج مربوط است، نه به درِ لابی آسانسور؛ عدد ۱۲۰ دقیقهٔ درِ لابی آسانسور از حکم اصلی میآید، بیقید و بدون تاریخ انقضا. دیوار و سقف و کف لابی سر جای خود میماند؛ چیزی که باید اصلاح شود، عدد درب است.
لابی آسانسور، دوربند شفت و فشار مثبت
مقررات ملی ساختمان برای دوربند شفت آسانسور حکم روشنی دارد: در ساختمانهای با ارتفاع ۴ طبقه روی تراز زمین یا بیشتر باید از نوع غیرقابل سوختن و حداقل دو ساعت مقاوم در برابر آتش باشد؛ برای کمتر از ۴ طبقه، حداقل یک ساعت.
مقررات ملی ساختمان لابی آسانسور را الزامی میکند: در هر طبقه، هر آسانسوری که به کریدور دارای درجهبندی مقاومت در برابر آتش مطابق ضوابط باز میشود باید لابی داشته باشد، و لابی باید آسانسورها را با دیوار جداکنندهٔ آتش و بازشوهای محافظتشده از کریدور جدا کند. مقاومت این دیوار طبق مقررات ملی ساختمان حداقل یک ساعت است. همین مقررات یک الزام مستقل دیگر هم دارد که در نقشهها جا میماند: لابیهای آسانسور باید دارای حداقل یک راه خروج مطابق شرایط و سایر ضوابط این مقررات باشند.
شش استثنا این الزام را تعدیل میکند؛ سه موردش کاربردیترند. در ساختمانهای غیر از گروه د-۳ و غیر از بلندمرتبه، اگر بنا کاملاً به شبکه بارنده خودکار تأیید شده مجهز باشد، لابی لازم نیست. اگر شفت مطابق ضوابط فشار مثبت داشته باشد، لابی لازم نیست. و در ساختمانهای مسکونی (م-۲) با حداکثر ارتفاع ۲۳ متر از تراز زمین و بار تصرف کمتر از ۴۰ نفر در هر طبقه، پیشورودی اختصاصی آسانسور لازم نیست.
اگر مسیر فشار مثبت را انتخاب کنید، مقررات ملی ساختمان اعداد را مشخص کرده است: فشار در چاه بین ۲۵ تا ۶۷ پاسکال، و فن مجزا برای هر شفت که به کاشف دود مجهز باشد تا با ورود دود خودکار خاموش شود. برای ظرفیت فن، سند دو مسیر پذیرفته را کنار هم گذاشته و رعایت یکی از آنها کافی است: یا قابلیت تنظیم برای حداقل ۰٫۴۸ مترمکعب بر ثانیه (۱۰۰۰ فوت مکعب بر دقیقه) برای هر درِ چاه آسانسور، یا داشتن محاسبات و طراحی مهندسی با مشخصات ثبتشده که به تأیید مرجع قانونی کنترل ساختمان رسیده باشد. مقررات ملی ساختمان نقطهٔ فعالسازی را مشخص میکند: فعال شدن سیستم اعلام حریق ساختمان یا کاشفهای دود لابی آسانسور.
شفت آسانسور داخل فضای پناه گرفتن خروج افقی
فشار مثبتی که بالاتر گفتیم، راه معافیت از لابی آسانسور بود. یک حالت کاملاً جدا هم هست که با آن اشتباه گرفته میشود. سازمان آتشنشانی تهران برای «فضای پناه گرفتن خروج افقی» ضوابط مستقلی دارد با تاریخ اجرای ۱ مهر ۱۳۹۹. اگر شفت آسانسور داخل این فضا جانمایی شود، باید فشار مثبت درون چاه خودش را داشته باشد. توجه کنید که ضوابط فضای پناه گرفتن برای این حالت هیچ عدد فشاری نمیدهد؛ پس اعداد پاسکالی که بالاتر آمد را به این حالت نچسبانید.
دو قید دیگر هم هست که طرح را برمیگرداند. نخست، مساحت: مساحت خالص کف فضای پناه گرفتن خروج افقی بهازای هر متصرف ۰٫۲۸ مترمربع حساب میشود و فضای آسانسورها، پلکانها، دیگر شفتها و حیاطها در این محاسبه بهحساب نمیآید. این سرانهٔ ۰٫۲۸ برای تصرفهای غیردرمانی است؛ در تصرفهای گروه (د-۳) سرانه ۰٫۶ مترمربع بهازای هر متصرف است، و در گروه (د-۲) ۱٫۵ مترمربع بهازای هر بیماری که برای جابجایی به کمک نیاز دارد و ۳ مترمربع بهازای هر بیماری که جابجایی او باید با تخت انجام شود. طراحیای که مساحت آسانسور را داخل این محاسبه آورده باشد، پذیرفته نمیشود.
دوم، جانمایی: هیچ داکت برقی یا تأسیساتی و هیچ شفت افقی یا عمودی (و شفت آسانسور یکی از همانهاست) بدون حوزهبندی حریق آن فضا با دمپر و دیوارهٔ مقاوم در برابر حریق، داخل فضای پناه گرفتن خروج افقی مجاز نیست. برای اینکه روشن باشد چرا این فضا اینقدر حساس است: جدارههای تشکیلدهندهٔ آن باید حداقل دو ساعت در برابر آتشسوزی مقاومت داشته باشند و بازشوی آن باید از نوع خودبستهشو یا خودکار بستهشوی متصل به سیستم کشف دود تأییدشده باشد.
دامنهٔ این الزام را هم روشن کنیم: به ارتفاع ساختمان گره نخورده است. در کل این ضوابط واژهٔ «ارتفاع» و «بلندمرتبه» اصلاً نیامده. آنچه تعیین میکند این فضا لازم است یا نه، نوع تصرف است و در تصرف مسکونی، فاصلهٔ در هر واحد تا نزدیکترین پلکان: اگر این فاصله از ۳۰ متر بگذرد، آن طبقه نیازمند یک خروج افقی است. در تصرف درمانی هم، در تمامی طبقات بهجز تراز تخلیهٔ خروج، حداقل یک خروج افقی لازم است. پس «ساختمان ما کوتاه است» دلیل معافیت نیست و باید جداگانه بررسی شود.
آسانسور در ضوابط تهویه و کنترل دود پارکینگ
جای دیگری که نام آسانسور در پرونده بالا میآید، ضوابط ملاک عمل سامانههای تهویه، تخلیه و کنترل دود سازمان آتشنشانی تهران است که روی جلد آن ۱۳۹۷ چاپ شده است. این ضوابط در مجموع فقط دو جا از آسانسور نام میبرد، ولی هر دو جا در بازدید به کار میآید.
مورد اول یک استثنا در راه خروج پارکینگ است. اگر مساحت ناخالص هر طبقه از پارکینگ بیش از ۲۰۰۰ مترمربع باشد، آن طبقه باید حداقل به دو قسمت با اندازهٔ تقریباً مساوی تقسیم شود و به دو راه خروج دسترسی داشته باشد؛ و خروج دوم استثنائاً میتواند آسانسور یا پله برقی باشد. دو واژه در این جمله حیاتی است. «ناخالص» یعنی مساحت را با کف کامل طبقه بسنجید نه با مساحت مفید، و محاسبه با مساحت مفید همان چیزی است که پرونده را برمیگرداند. و «استثنائاً» یعنی این یک اجازهٔ موردی برای همین حالت خاص است، نه یک قاعدهٔ عمومی؛ در بقیهٔ ساختمان آسانسور همچنان جزئی از راه خروج شمرده نمیشود.
مورد دوم، پیوند اعلام حریق و آسانسور را از یک منبع رسمی دوم نشان میدهد. در تعریف «سامانه اعلام حریق» در همین ضوابط، کنترل آسانسور یکی از کارهایی شمرده شده که این سامانه هنگام بروز حریق میتواند انجام دهد، در کنار فعالسازی سامانههای تهویه، اطفای اتوماتیک و باز و بسته کردن دمپرهای آتش و دود. این یک تعریف است، نه الزام تازه؛ الزام صریح اینکه آسانسور باید زیر فرمان اعلام حریق باشد در ضوابط اعلام حریق ۹۸ آمده است. ارزش این تعریف در بازدید این است که نشان میدهد سند تهویه هم آسانسور را داخل دامنهٔ اعلام حریق میبیند، نه بیرون از آن و نه در حوزهٔ جداگانهٔ شرکت آسانسور.
برای اینکه بدانید این خواستهها از کجا میآید: خود این ضوابط اعلام کرده که بر پایهٔ مقررات ملی ساختمان ویرایش ۱۳۹۵ و استانداردهای BS-7346-7:2013، NFPA 92:2015 و NFPA 92A:2009 تنظیم شده است.
کانال و دمپر تهویه در مسیر لابی آسانسور
راهنمای سازمان دربارهٔ مدارک و نقشهٔ سامانهٔ تهویه، دو حکم متفاوت را کنار هم گذاشته است و یکیکردن آن دو، اشتباه رایج نقشه است. در طراحی کانالهای افقی، عبور کانال از دهلیز پلکان «به هیچ عنوان جایز نیست»؛ این یک ممنوعیت مطلق است. ولی دربارهٔ فضای لابی پلکان یا آسانسور، سند میگوید «پیشنهاد می شود تا حد امکان، از عبور کانال افقی یا عمودی از فضای لابی پلکان یا آسانسور نیز خودداری شود»؛ این یک توصیهٔ صریح است، نه ممنوعیت. نقشهای که دومی را ممنوع فرض کند بیش از سند سخت گرفته، و نقشهای که آن را بیاهمیت بگیرد توصیهٔ روشن سازمان را نادیده گرفته است.
اگر کانال افقی ناچار از فضای غیر پارکینگ عبور کند (و لابی آسانسور یکی از همان فضاهای غیر پارکینگ است) باید با مصالحی با مقاومت حریق کافی از فضای مجاور جداسازی و ایزوله شود. یک الزام نقشهای هم به آن چسبیده که معمولاً جا میماند: توضیح این جداسازی باید روی نقشه، در همان محل، درج شود تا سازنده هنگام اجرا از آن آگاه باشد. دلیلش را هم خود سند گفته است: نبود این جداسازی میتواند به سرایت دود و حریق از فضاهای دیگر به پارکینگ یا برعکس منجر شود.
دمپرها هم جای مشخصی دارند. دمپرهای موتوردار باید در فضای عمومی، مناسب و قابل رویت (ترجیحاً پارکینگ) جانمایی شوند تا تعمیر و نگهداری بعدی ممکن باشد. جانمایی آنها داخل اتاق سرایداری، موتورخانه، انباری، لابی یا داخل فضای داکت مورد قبول نیست. سند در این فهرست واژهٔ عام «لابی» را به کار برده است؛ اگر دمپر موتوردار شما در یک فضای لابی نشسته، پیش از ارسال نقشه جای آن را عوض کنید.
برق اضطراری و ارتباط با پنل اعلام
ضوابط اعلام ۹۸ قید مهمی دارد: «اجرای سناریوی کنترل شرایط اضطراری نباید موجب قطع برق مورد نیاز برای روشنایی یا کارکرد آسانسور گردد». سناریویی که با آلارم، برق آسانسور را قطع میکند رد میشود.
در سمت اجرا، همان سند تصریح میکند رله کنترل سیستمهای تحت نظارت باید حداکثر در فاصله یک متر از تابلو کنترل سیستم تحت کنترل جانمایی گردد، و مدارات حدفاصل مرکز کنترل تا رله باید تحت نظارت باشند تا اشکال مدار توسط مرکز کنترل تشخیص و اعلام شود.
مقررات ملی ساختمان برای ساختمانهای بلند، آسانسور دسترسی آتشنشانی یا حداقل یک آسانسور با دسترسی به تمام طبقات را در فهرست بارهای برق اضطراری آورده است، با برقرسانی محافظتشدهای که قابل انتقال به هر آسانسور دیگر باشد. همین مقررات، باز هم برای ساختمانهای بلند، سیستم تلفن آتشنشان را بین اتاق کنترل و فرماندهی آتشنشانی و کابین هر آسانسور و لابی آسانسورها الزامی کرده است. این سامانه با اینترکام میکروفون و بلندگوی دستورالعمل آسانسور ۱۳۹۹ یکی نیست و جای آن را نمیگیرد؛ هر دو باید در نقشه بیاید.
سه ایرادی که پرونده را برمیگرداند
نخست، اسپرینکلر نزدیک درب آسانسور. ضوابط اطفای حریق ۱۴۰۴ صریح است: «در شعاع ۳ متری از درب آسانسور نبایستی هیچگونه اسپرینکلری نصب گردد». نقشهٔ اسپرینکلر لابی را پیش از اجرا بازبینی کنید.
دوم، خلط آژیر و بلندگو. ضوابط اعلام ۹۸ میگوید «ضروری است از در نظر گرفتن هشدار حریق در دستگاه پله فرار و کابین آسانسور اجتناب گردد». اما مقررات ملی ساختمان برای ساختمانهای بلند، پخش پیام صوتی زنده با بلندگوی نصبشده در آسانسورها را الزامی میداند. یعنی داخل کابین آژیر عمومی نگذارید؛ آنچه لازم است هشدار نورینوشتاری و بلندگوی پیام زنده است. این دو یکی نیستند و باید جدا در نقشه بیایند.
سوم، اتاق آسانسور بدون آشکارساز. ضوابط اعلام ۹۸ در نظر گرفتن آشکارساز حریق با پوشش کامل در تمامی فضاهای قابل دسترس، از جمله اتاق آسانسور، را ضروری دانسته است. موتورخانهٔ روی بام معمولاً همان جایی است که در بازدید بدون دتکتور دیده میشود.
جدول الزام و اقدام
| الزام | چه کنید |
|---|---|
| آشکارساز دودی حدفاصل ۱٫۵ متری آسانسور برای فراخوان | جانمایی روی نقشه و کنترل توسط مرکز کنترل اعلام حریق |
| کنترل آشکارسازهای فراخوان توسط مرکز کنترل | رله تا یک متری تابلوی آسانسور، مدار تحت نظارت |
| منطقه تشخیص جداگانه برای شفت، موتورخانه یا اتاق کنترل | زون مجزا و قابل مشاهده از مرکز کنترل |
| هشدار نوری نوشتاری داخل کابین | نمایشگر متنی و تست با دتکتور موتورخانه |
| درِ ورودی لابی آسانسور، در تمامی طبقات: ۱۲۰ دقیقه (بیقید) · درِ ورودی دهلیز پلکان: ۱۲۰ دقیقه تا اطلاع ثانوی | گواهی ۱۲۰ دقیقه به همراه دودبند، خودبستهشو و بدون قفل و بست را در متن سفارش بیاورید |
| دوربند شفت: ۲ ساعت از ۴ طبقه به بالا، ۱ ساعت زیر آن | مدرک مقاومت مصالح دوربند |
| لابی آسانسور با حداقل یک راه خروج — مگر با یکی از معافیتها (بنای کاملاً مجهز به شبکه بارندهٔ خودکار تأیید شده، فشار مثبت شفت، مسکونی م-۲ با حداکثر ارتفاع ۲۳ متر و بار تصرف کمتر از ۴۰ نفر در هر طبقه) | مسیر انتخابی را نام ببرید و مدرکش را ضمیمه کنید |
| آسانسور دسترسی آتشنشانی: بالای ۴۰ متر، یا کف پایینترین طبقه منفی ۱۸ متر و پایینتر، یا تصرف درمانی بیش از یک طبقه | بالای ۴۰ متر: دو دستگاه و لابی ۱۴ مترمربع. کف پایینترین طبقه منفی ۱۸ متر و پایینتر، یا تصرف درمانی بیش از یک طبقه: حداقل یک دستگاه با قابلیت حمل برانکارد (اگر ارتفاع آخرین طبقه کمتر از ۴۰ متر باشد، لابی تا ۷ مترمربع مجاز است). در هر سه حالت کلید آتشنشان |
| برق اضطراری آسانسور در ساختمانهای بلند | لحاظ بار در منبع برق اضطراری و تست زیر بار |
| بدون اسپرینکلر در شعاع ۳ متری درب آسانسور | بازبینی نقشه اسپرینکلر لابی پیش از اجرا |
تهرانپویا از آبان ۱۳۹۴ فعال است، عضو وندور لیست است و بیش از ۱۰۰۰ تاییدیه اخذ کرده است. برای بررسی تطابق آسانسور با الزامات بالا پیش از ارسال پرونده، بازدید فنی رایگان ما در تهران در دسترس است. با ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵ تماس بگیرید یا از صفحهٔ خدمات تاییدیه آتشنشانی درخواست بدهید.
منابع: مقررات ملی ساختمان، ویرایش ۱۳۹۵؛ ضوابط ملاک عمل سیستمهای کشف و اعلام حریق سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، ۱۳۹۸؛ ضوابط ملاک عمل سامانههای اطفای حریق، ۱۴۰۴؛ دستورالعمل آسانسورهای دسترسی آتشنشان سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، تاریخ اجرا ۱۰ دی ۱۳۹۹؛ ضوابط درهای مقاوم در برابر حریق سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، بهار ۱۴۰۳؛ دستورالعمل طراحی فضای پناهدهی و مکان پناهگیری، تاریخ اجرا ۱ مهر ۱۳۹۹؛ ضوابط ملاک عمل سامانههای تهویه، تخلیه و کنترل دود، ۱۳۹۷؛ راهنمای تهیه مدارک و نقشههای سامانهٔ تهویهٔ پارکینگ (اگزاست) سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر تهران. الزامها در متن به زبان ساده آمده است.