در حریق ساختمان، بیشتر تلفات از دود است نه از شعله — و پلکان تنها راه فرار. فشار مثبت پلکان یعنی هوای تمیز را با فشار داخل دوربند پلکان بدمیم تا دود نتواند وارد شود. مبحث سوم مقررات ملی ساختمان این روش را با عدد تعریف کرده است: فشار باید بین ۲۵ تا ۹۰ پاسکال باشد.
سه راهکار محافظت پلکان در برابر دود
مبحث سوم (بخش ۳-۹-۵) سه راه پذیرفته است:
- لابی تهویهشده
- بالکن خارجی باز
- ایجاد فشار مثبت
🔴 و تفاوت کلیدی که معماری ساختمان را عوض میکند: در دو راهکار اول، دسترسی به پلکان باید از طریق لابی یا بالکن باشد — با حداقل عرض ۱۱۰ سانتیمتر و حداقل طول ۱٫۸ متر در جهت پیمایش خروج. اما در روش فشار مثبت:
در صورت استفاده از روش فشار مثبت، نیاز به دسترسی از طریق لابی وجود ندارد.
یعنی فشار مثبت، فضای لابی را آزاد میکند — که در ساختمانهای با پلان فشرده، متر مربع قابل فروش را برمیگرداند. در هر صورت، فضاهای قابل تصرف (واحدهای مسکونی، تجاری، اداری) نباید مستقیماً به پلکان باز شوند.
عدد اصلی: ۲۵ تا ۹۰ پاسکال
بند ۳-۹-۵-۶ (صفحهٔ چاپی ۱۷۹) شرط و عدد را با هم آورده است:
در صورتی که تمام ساختمان مجهز به شبکه بارنده خودکار تأیید شده باشد، به جای راهکارهای بالکن باز یا لابی تهویه شده، میتوان از ایجاد فشار مثبت در پلکان استفاده نمود. در این صورت فشار مثبت داخل پلکان باید بین حداقل ۲۵ تا حداکثر ۹۰ پاسکال باشد.
🔴 پیششرط را نادیده نگیرید: استفاده از فشار مثبت فقط وقتی مجاز است که تمام ساختمان تحت پوشش شبکهٔ بارندهٔ خودکار تأیید شده باشد. بدون آن، باید سراغ لابی تهویهشده یا بالکن باز بروید.
چرا دو کران؟ کمتر از ۲۵ پاسکال فشار کافی برای جلوگیری از نفوذ دود نیست، و بیشتر از ۹۰ پاسکال باز کردن درِ پلکان را برای ساکنان — بهویژه کودکان و سالمندان — سخت یا ناممکن میکند. طراحی باید هر دو کران را همزمان رعایت کند و این کار محاسبه و شبیهسازی میخواهد، نه تخمین.
شفت آسانسور: ۲۵ تا ۶۷ پاسکال
همین روش برای محافظت شفت آسانسور در برابر نفوذ دود هم به کار میرود — با محدودهٔ متفاوت. طبق بند ۳-۹-۶، اگر به جای تعبیهٔ لابی آسانسور از فشار مثبت در شفت استفاده شود، فشار مثبت در چاه باید بین ۲۵ تا ۶۷ پاسکال باشد.
و سه قید دیگر برای همین سیستم:
- هوای ورودی باید از بیرون ساختمان و از یک محل تمیز تأمین شود، به طوری که حداقل ۰٫۶ متر با هرگونه سیستم خروج هوا فاصله داشته باشد.
- سیستم فن باید مطابق الزامات مقاومت در برابر آتش مربوط به شفت آسانسور محافظت شود، و برای هر شفت مجزا باشد.
- 🔴 سیستم فن باید به کاشف دود مجهز باشد تا اگر دود وارد سیستم فن شد، بهطور خودکار خاموشش کند — وگرنه فن دود را به داخل شفت میدمد.
سیستم فشار مثبت آسانسور باید با فعال شدن سیستم اعلام حریق ساختمان یا کاشفهای دود لابی آسانسور فعال شود (بند ۳-۹-۶-۱).
راهکار لابی تهویهشده: عددهای جایگزین
اگر شرط شبکهٔ بارنده را ندارید و سراغ لابی تهویهشده میروید، عددهای بند ۳-۹-۵-۵ حاکم است:
- در آتش بین کریدور و لابی: حداقل ۱٫۵ ساعت مقاومت در برابر آتش.
- در بین لابی و پلکان: حداقل ۲۰ دقیقه مقاومت در برابر آتش.
- تهویهٔ لابی: در زمان حریق حداقل یک بار تغییر هوای لابی در دقیقه باید تأمین شود.
- 🔴 خروج هوا نباید کمتر از ۱۵۰ درصد هوای ورودی باشد — یعنی سیستم باید بیشتر بمکد از آنچه میدمد، تا فشار منفی نگهدارد.
- ورود و خروج هوا باید از کانالهای مجزا که فقط برای همین منظور استفاده میشوند صورت گیرد.
و ساختار پایه (بند ۳-۹-۵-۲): دوربند پلکان محافظتشده و لابی مربوط به آن باید با موانع آتش دارای حداقل ۲ ساعت مقاومت از بقیهٔ ساختمان جدا شود.
سیستم باید مستقل باشد — و خودکار فعال شود
دو الزام که در اجرا زیاد نادیده گرفته میشود:
- استقلال کامل (بند ۳-۹-۵-۷-۱): سیستمهای تهویهٔ دوربندهای محافظتشده در برابر دود باید مستقل از سایر سیستمهای تهویهٔ ساختمان باشند — شامل تجهیزات، سیمکشی کنترل، سیمکشی برق و کانالکشی.
- فعالسازی خودکار (بند ۳-۹-۵-۷): تجهیزات تهویه باید با کاشفهای دود نصبشده در تراز هر طبقه، در محل تأییدشده نزدیک ورودی دوربند، فعال شوند. و اگر درهای خودکارِ بستهشوِ شفت پلکان یا لابی بر اثر فرمان سیستم کشف دود یا قطع برق فعال شوند، تجهیزات مکانیکی تهویه هم باید فعال گردد.
و یک قاعده دربارهٔ روزنهها (بند مربوط به دوربندهای خروج): ایجاد هرگونه روزنهٔ نفوذ در دوربندهای خروج فقط در سه مورد مجاز است — عبور کانالهای هوا در جایی که فشار مثبت ضروری اعلام شده، عبور لولههای شبکهٔ آتشنشانی، و عبور لولههای برق ویژهٔ فضای خروج. هر روزنهٔ دیگری ایراد است.
انتخاب کاشف دود مناسب و فاصلههای مجازش در راهنمای آشکارساز و دتکتور آمده، و تجهیزات تهویه در سامانهٔ تخلیهٔ دود.
طراحی و شبیهسازی فشار مثبت با ما
رعایت همزمان کران پایین (۲۵ پاسکال) و کران بالا (۹۰ پاسکال) در تمام طبقات و در حالتهای مختلف باز و بستهٔ درها، بدون شبیهسازی به دست نمیآید. ایمن گستر تهران پویا در وندور لیست رسمی سازمان آتشنشانی تهران است: طراحی و شبیهسازی، تأمین تجهیزات شامل فن آکسیال و دمپر، اجرا، سرویس و اخذ تاییدیه. مرتبط: تهویهٔ پارکینگ · هزینهٔ تاییدیه.
مشاورهٔ اولیه و بازدید فنی رایگان است و در محدودهٔ شهر تهران انجام میشود. درخواست مشاوره ثبت کنید یا با ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵ تماس بگیرید.
مبنای بندهای این صفحه، بخشهای ۳-۹-۵ «پلکان محافظتشده در برابر دود» و ۳-۹-۶ «فشار مثبت شفت آسانسور» از مقررات ملی ساختمان، مبحث سوم، ویرایش سوم ۱۳۹۵ است (صفحههای چاپی ۱۷۷ تا ۱۸۱). ضوابط ممکن است بازنگری شود؛ مبنای هر طراحی، آخرین ویرایش در زمان اجراست.