مونوکسید کربن را قاتل خاموش مینامند چون بیبو، بیرنگ، بیمزه و غیرتحریککننده است — هیچ حسی از حضورش نمیدهد. سازمان آتشنشانی تهران آییننامهٔ اختصاصی برای هشداردهندهٔ مونوکسید کربن در محیطهای مسکونی منتشر کرده و محل نصب، ارتفاع و آستانههای هشدار را با عدد مشخص کرده است. این راهنما همان عددهاست.
چرا این گاز اینقدر خطرناک است؟
دلیلش یک عدد است: میل ترکیبی مونوکسید کربن با هموگلوبین، ۲۲۰ برابر بیشتر از اکسیژن است. یعنی وقتی مولکول CO به هموگلوبین میرسد، به آن میچسبد و دیگر رهایش نمیکند — هموگلوبینِ آزاد برای حمل اکسیژن کم میشود و مغز و بافتها دچار کمبود اکسیژن میشوند.
نشانههای مسمومیت که آییننامه نام برده: سردرد، سرگیجه، ضعف عضلانی، تهوع و استفراغ، تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه، توهم، خوابآلودگی، بیهوشی، تاری دید و عدم تعادل. اگر این علائم را در خود یا اطرافیان دیدید، احتمال انتشار CO را جدی بگیرید و از آتشنشانی و اورژانس کمک بخواهید.
در شرایط طبیعی، متوسط غلظت مونوکسید کربن در هوای محیط مسکونی در یک دورهٔ ۲۴ ساعته کمتر از ۱۰ ppm است. برای مقایسه، گازهای خروجی موتور احتراق داخلی معمولاً بین ۱۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ ppm (۱ تا ۳ درصد) CO دارند — و اگر موتور تنظیم نباشد تا ۷۰٬۰۰۰ ppm (۷ درصد) هم میرسد.
جدول آستانهٔ هشدار: دستگاه کِی باید بوق بزند؟
این جدول (صفحهٔ چاپی ۱۷ آییننامه) معیار سنجش یک دستگاه سالم است — و دو ستون دارد، چون هم زودتر زدن ایراد است هم دیرتر زدن:
| غلظت گاز | تا قبل از این زمان نباید هشدار فعال شود | تا قبل از این زمان باید هشدار فعال شود |
|---|---|---|
| ۳۰ ppm | ۱۲۰ دقیقه | — |
| ۵۰ ppm | ۶۰ دقیقه | ۹۰ دقیقه |
| ۱۰۰ ppm | ۱۰ دقیقه | ۴۰ دقیقه |
| ۳۰۰ ppm | — | ۳ دقیقه |
هرچه غلظت بالاتر، مهلت کوتاهتر: در ۳۰۰ ppm دستگاه باید ظرف ۳ دقیقه هشدار بدهد. ستون «نباید» هم مهم است — دستگاهی که در غلظت پایین زود بوق میزند، ساکنان را به بیاعتنایی عادت میدهد.
محل نصب: ۱ تا ۳ متر از وسیلهٔ سوختسوز
مونوکسید کربن چگالی تقریباً یکسان با هوا دارد، اما چون همراه گازهای داغ احتراق منتشر میشود تمایل به حرکت به سمت بالا دارد. پس محل نصب بالا است — با این عددها:
| مورد | مقدار |
|---|---|
| فاصلهٔ افقی تا نزدیکترین لبهٔ وسیلهٔ سوختسوز | ۱ تا ۳ متر |
| نصب دیواری — فاصله تا سقف | حداقل ۱۵ و حداکثر ۳۰ سانتیمتر |
| نصب دیواری — فاصله تا دیوار مجاور | حداقل ۳۰ سانتیمتر |
| نصب سقفی — فاصله تا هر دیوار | حداقل ۳۰ سانتیمتر |
| برجستگی سقف (تیرچه) بیش از ۲۰ سانتیمتر | ۳۰ سانتیمتر فاصله از برجستگی |
در نصب دیواری، دستگاه باید در نزدیکی سقف و در ارتفاعی بالاتر از در و پنجرههای اتاق باشد. در سقف تیرچهدار، دستگاه در سمتی از برجستگی نصب شود که به وسیلهٔ سوختسوز نزدیکتر است. در اتاق با سقف شیبدار، محل نصب قسمت مرتفع اتاق است. و اگر اتاق با پارتیشن تقسیم شده، دستگاه در همان سمتی که رو به وسیلهٔ سوختسوز است نصب شود.
🔴 دوازده جایی که دستگاه نباید نصب شود
- در فضای بسته — داخل کمد یا پشت پرده
- جایی که مانعی جلویش باشد (مبلمان و اثاثیه)
- دقیقاً بالای سینک ظرفشویی یا روشویی
- در مجاورت در یا پنجره
- در مجاورت فن هواکش
- در مجاورت دریچهٔ ورودی هوای کولر یا سیستم تهویه
- در معرض وزش مستقیم باد کولر یا سیستم تهویه
- 🔴 جایی که دما ممکن است به کمتر از منفی ۱۰ یا بیش از ۴۰ درجهٔ سانتیگراد برسد — مگر دستگاه برای آن شرایط طراحی شده باشد
- جایی که گرد و غبار ورودی حسگر را مسدود کند
- در جای خیس یا با رطوبت بالا
- در مجاورت وسایل پخت و پز
- در معرض تابش مستقیم آفتاب، یا نزدیک رادیاتور شوفاژ و چراغ سقفی و دیواری
و یک شرط عملی: محل نصب باید طوری باشد که چراغهای نشانگر دستگاه به سهولت قابل رؤیت باشند.
کدام دستگاه؟ نوع A یا B
- نوع A (برقی): تغذیه از منبع خارجی، در مکان مشخص نصب میشود و مجهز به رله برای انتقال سیگنال به وسایل جانبی است. گزینهٔ مناسب برای افراد با ناتوانی جسمی (با نصب چراغ و بوق در مکانهای مناسب) و برای مکانهای کمرفتوآمد مانند موتورخانه — چون میتوان با شیر برقی قطع گاز یا فعال کردن فن تهویه اقدام اولیه را خودکار کرد.
- نوع B (باتریدار): بدون نیاز به منبع تغذیه، قابل حمل و نصب آسان. در جابهجایی باید مراقب ضربه بود و محل قرارگیری را با دقت انتخاب کرد.
مدلهای کاملتر علاوه بر بوق و چراغ، نمایشگر دارند و غلظت را حتی زیر حد خطر نشان میدهند — که برای گازی که انسان اصلاً حسش نمیکند، مزیت واقعی است. استاندارد مرجع دستگاه EN 50291-1 است.
🔴 سه نکتهای که خودِ آییننامه تأکید کرده
- جایگزین دتکتور دود نیست. هشداردهندهٔ مونوکسید کربن نمیتواند دود، آتش یا هر گاز سمی دیگری غیر از CO را تشخیص دهد. هر دو لازم است — انتخاب دتکتور دود در راهنمای آشکارساز.
- رفع مسئولیت نمیکند. نصب دستگاه، مسئولیت نصب صحیح وسایل سوختسوز، دودکش و تهویهٔ مناسب و سرویس دورهای را از بین نمیبرد. دستگاه جلوی تولید گاز را نمیگیرد.
- محافظت مطلق نیست. واکنش بدن به مسمومیت به شرایط فیزیکی افراد بستگی دارد؛ یک دستگاه استاندارد هم ممکن است نتواند از افراد با شرایط پزشکی خاص محافظت کند.
منابع تولید در خانه
هر وسیلهٔ سوختسوزی که عملکرد معیوب دارد، درست نصب نشده یا دودکش مناسب ندارد میتواند منبع باشد: آبگرمکن یا پکیج، بخاری دیواری و زمینی، بخاری سیار و بدون دودکش، شومینه، موتورخانه، لباسخشککن گازی، اجاق گاز و فر، اجاق با سوخت چوب، گرمکنندههای سونا و استخر. همچنین دودکش مسدود، پوسیده، جداشده یا غیراستاندارد، و خودرو یا ژنراتور روشن در پارکینگ سرپوشیده — که به الزامات تهویهٔ پارکینگ گره میخورد.
سه وضعیت هم بهطور موقت باعث انتشار میشوند: پس زدن دود در دودکش بر اثر جهت و سرعت باد، فشار منفی ناشی از اگزاستفنها، و وارونگی دما در فصول سرد که گازهای احتراق را نزدیک زمین انباشته میکند.
نصب و بررسی را به ما بسپارید
در پارکینگهای بسته، مرجع صدور پروانه میتواند نصب سیستم کشف و اعلام خطر گاز مونوکسید کربن را مطالبه کند. ایمن گستر تهران پویا در وندور لیست رسمی سازمان آتشنشانی تهران است: طراحی سیستم اعلام، تأمین تجهیزات، اجرا، سرویس دورهای و اخذ تاییدیه.
مشاورهٔ اولیه و بازدید فنی رایگان است و در محدودهٔ شهر تهران انجام میشود. درخواست مشاوره ثبت کنید یا با ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵ تماس بگیرید.
مبنای این صفحه، «چکیدهٔ ضوابط هشداردهندهٔ مونوکسید کربن در محیطهای مسکونی» منتشرشده توسط سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران (زمستان ۱۴۰۲) است — شامل جدول شرایط اعلام خطر در صفحهٔ چاپی ۱۷ و بخشهای محل نصب در صفحههای ۷ تا ۹. ضوابط ممکن است بازنگری شود؛ مبنای هر اقدام، آخرین ویرایش منتشرشده است.