حجم مخزن آتش‌نشانی و پمپ: فرمول، جدول و الزامات اتاق پمپ

پرتکرارترین سؤال دربارهٔ مخزن آتش‌نشانی این است: «حجمش چقدر باید باشد؟» جواب فرمول ساده‌ای دارد — ظرفیت آبدهی پمپ × مدت زمان ذخیره‌سازی — و ضوابط سازمان آتش‌نشانی تهران هر دو عدد را مشخص کرده است. این راهنما فرمول، جدول آمادهٔ ضوابط و الزامات پمپ‌خانه را با شمارهٔ بند کنار هم گذاشته.

فرمول حجم مخزن: ۱۵ یا ۲۰ دقیقه

بند ۷-۱۳ ضوابط اطفای حریق (صفحهٔ ۹۵) مبنا را روشن کرده است: حداقل حجم مخزن ذخیره بر اساس ظرفیت آبدهی مورد نیاز پمپ و مدت زمان ذخیره‌سازی محاسبه می‌شود. و مدت زمان به گروه ساختمان بستگی دارد:

• ساختمان‌های کلاس S1 و S2 — حداقل ۱۵ دقیقه
• ساختمان‌های کلاس S3 — حداقل ۲۰ دقیقه

ضوابط جدول آماده هم داده است (جدول ۷-۱۳) که نیازی به محاسبهٔ دستی نگذارد:

پس اول باید ظرفیت پمپ را بدانید. بند ۶-۱-۵ می‌گوید حداقل آبدهی پمپ برای ساختمان‌های S1 و S2 برابر با دبی مورد نیاز سیستم اسپرینکلر است، و برای S3 برابر با جمع دبی اسپرینکلر و سیستم لوله ایستادهٔ کلاس چهار — یعنی در S3 هر دو با هم حساب می‌شوند. (عددهای لوله ایستاده و رایزر اینجا وارد محاسبه می‌شوند.)

در صورت استفاده از اسپرینکلرهای واکنش سریع، کف‌های مشخصی تعیین شده (بند ۶-۱-۷): برای S1 حداقل ۱۵۰ gpm، برای S2 حداقل ۲۰۰ gpm، و برای S3 بر اساس محاسبات هیدرولیکی. برای ساختمان‌های مسکونی ۵ طبقه و کمتر می‌توان از پمپ با دبی ۱۳۵ gpm استفاده کرد.

مخزن مشترک با آب بهداشتی: مجاز است، ولی حجم‌ها جمع می‌شوند

سؤال رایج دیگر. بند ۷-۹ صریح است: استفاده از مخزن مشترک برای تأمین آب بهداشتی و آب آتش‌نشانی مجاز است — اما در این شرایط باید حجم مورد نیاز هر دو محاسبه شده و با هم جمع شود. یعنی مخزن مشترک صرفه‌جویی در فضا می‌دهد، نه در حجم.

و یک ممنوعیت صریح در بند ۷-۴: استفاده از استخرها، منابع روباز یا چاه به‌عنوان تنها مخزن ذخیرهٔ آب آتش‌نشانی مجاز نیست.

هفت الزام مخزن که در بازدید کنترل می‌شود

1. جنس و محل: مخزن می‌تواند فلزی، پلی‌اتیلن یا بتنی باشد. اگر در معرض عوامل جوی است، باید در برابر صدمات فیزیکی و یخ‌زدگی محافظت شود (بندهای ۷-۱ و ۷-۲).
2. دریچهٔ آدم‌رو: برای بررسی وضعیت، آگاهی از میزان ذخیره و تعمیرات، باید دریچهٔ آدم‌رو با ابعاد مناسب و قابل دسترس روی بدنه باشد — و در حالت بسته کاملاً هوابند و محافظ در برابر نفوذ مواد آلوده، حشرات و کرم‌ها (بندهای ۷-۵ و ۷-۶).
3. پایش سطح آب: باید تمهید پایش وجود داشته باشد و در صورت کاهش سطح آب به کمتر از حد مجاز، سیگنال خطا به سیستم اعلام حریق ارسال شود (بند ۷-۷).
4. لولهٔ تخلیه: در پایین‌ترین نقطه، طوری که با باز کردن شیر بتوان کل آب را تخلیه کرد. انتهای لوله باید دست‌کم ۱۵ سانتی‌متر بالاتر و دورتر از کفشوی باشد، قابل اتصال به شیلنگ نباشد و با توری مقاوم در برابر خوردگی محافظت شود (بند ۷-۸).
5. 🔴 شیر ورودی مکانیکی: انشعاب ورودی مخزن باید مجهز به شیر شناور مکانیکی باشد. به‌کارگیری شیرهای برقی و کنترل‌کنندهٔ سطح آب (Level Control) به‌تنهایی مجاز نیست (بند ۷-۱۰).
6. شیر یک‌طرفهٔ دوتایی: هر اتصال و انشعابی که ممکن است آلودگی شبکهٔ آتش‌نشانی را وارد مخزن مشترک کند، باید شیر یک‌طرفهٔ دوتایی داشته باشد (بند ۷-۱۱).
7. مکانیزم ضدگردابه: لولهٔ مکش از مخزن باید در قسمت داخلی مکانیزم ضدگردابه داشته باشد تا جریان مغشوش نشود و راندمان پمپ حفظ شود (بند ۷-۱۲).

پمپ: دو تا اصلی، یکی جوکی

ساختار پایه در بندهای ۶-۱-۱ تا ۶-۱-۴ مشخص شده است:

• دو پمپ اصلی که هرکدام توان تأمین کامل ظرفیت سیستم را دارد و یکی رزرو دیگری است.
• در صورت از کار افتادن پمپ اول، پمپ دوم باید به‌صورت خودکار وارد مدار شود.
• 🔴 استثنا: اگر از پمپ آتش‌نشانی فهرست‌شده استفاده شود، یک پمپ اصلی کافی است — که مستقیماً در هزینهٔ پروژه اثر دارد.
• علاوه بر پمپ‌های اصلی، یک پمپ جوکی برای تأمین افت فشارهای جزئی الزامی است.
• پمپ باید از نوع گریز از مرکز کوپله مستقیم باشد؛ کوپله غیرمستقیم فقط اگر فهرست‌شده باشد (بند ۶-۱-۶).

🔴 و یک ممنوعیت مهم (بند ۶-۲-۱۰): با توجه به وجود پمپ جوکی، استفاده از مخزن تحت فشار در پمپ‌های آتش‌نشانی مجاز نیست.

تنظیم فشار پمپ‌ها: ترتیبی که نباید به هم بخورد

بند ۶-۲-۱۱ ترتیب راه‌اندازی را با عدد مشخص کرده است — این تنظیم تعیین می‌کند کدام پمپ اول راه بیفتد:

• دبی پمپ جوکی باید کمتر از دبی مورد نیاز یک اسپرینکلر باشد.
• فشار شروع به کار جوکی، حداقل ۱۰ PSI کمتر از فشار خاموش شدنش.
• فشار شروع به کار پمپ اصلی اول، ۵ PSI پایین‌تر از فشار شروع جوکی.
• فشار شروع به کار پمپ اصلی دوم، ۱۰ PSI پایین‌تر از پمپ اصلی اول.
• از کار افتادن مدار پمپ اصلی نباید منجر به از کار افتادن مدار پمپ رزرو یا جوکی شود.

و بند ۶-۲-۳: عملکرد پمپ در هر راه‌اندازی خودکار باید ۱۰ دقیقه پس از صدور فرمان قطع ادامه یابد — به همین دلیل برای پمپ‌های اصلی باید خط بای‌پس طراحی شود تا دمای سیال داخل پمپ بالا نرود.

اتاق پمپ: ۹ یا ۲۰ متر مربع؟

این دو عدد را باید در مرحلهٔ معماری بدانید، چون بعداً اصلاحشان تقریباً ناممکن است (بندهای ۶-۲-۱۳ و ۶-۲-۱۴):

پمپ‌خانهٔ دفنی حتماً باید به سیستم تهویه مجهز شود. اتاق پمپ یا دیزل پمپ هم باید تهویهٔ مناسب داشته باشد (بند ۶-۲-۱).

مکش و دهش: جایی که شیر اشتباه پرونده را برمی‌گرداند

• خط مکش: باید یک شیر قطع‌کن از نوع دروازه‌ای و یک صافی مناسب داشته باشد. در ساختمان‌های S3 شیر قطع‌کن باید از نوع OS&Y باشد. 🔴 استفاده از شیر پروانه‌ای در خط مکش مجاز نیست. شیرهای OS&Y باید سیگنال نظارت داشته باشند یا پس از نصب در وضعیت کاملاً باز قفل و زنجیر شوند (بند ۶-۲-۷).
• خط دهش: یک شیر یک‌طرفه و یک شیر قطع‌کن جریان (بند ۶-۲-۸).
• انشعاب آب شهر روی کلکتور خروجی پمپ، با سایز حداقل ۱ اینچ (بند ۶-۲-۵). و هر جا شبکهٔ آتش‌نشانی با آب مصرفی در ارتباط است، شیر یک‌طرفهٔ دوتایی لازم است (بند ۶-۲-۶).
• شیر تست و تخلیه با سایز مناسب که خروجی‌اش به شبکهٔ درین متصل شود (بند ۶-۲-۹).

برق اضطراری و دیزل

پمپ باید در قطعی برق هم کار کند (بندهای ۶-۱-۱۰ تا ۶-۱-۱۴):

• پمپ‌ها باید هم از برق شهری و هم از برق اضطراری تغذیه شوند؛ در غیر این صورت محرک یکی از پمپ‌ها باید موتور دیزل باشد.
• حجم مخزن سوخت دیزل: به ازای هر کیلووات توان پمپ ۵ لیتر، و برای مقدار نهایی ۱۰ درصد ضریب اطمینان لحاظ شود.
• کابل‌های ارتباطی بین پمپ و مولد نیرو باید از نوع مقاوم حریق یا MICC باشند و باتری‌های موتور دیزل از نوع بی‌نیاز به نگهداری.
• در ساختمان‌های گروه S3، پمپ باید به‌صورت پکیج مورد تأیید سازمان آتش‌نشانی باشد (بند ۶-۱-۹).
• برق‌رسانی باید بعد از کنتور برق، جداگانه و با فیوز مخصوص آتش‌نشانی انجام شود (بند ۶-۲-۲).

محل نصب پمپ و پانل کنترل باید در برابر آسیب فیزیکی، آبگرفتگی، آتش، حرارت زیاد، باد شدید و یخ‌بستگی محافظت شود. اگر پمپ در فضایی با احتمال آتش‌سوزی است، باید با مصالح مقاوم در برابر حریق از بقیهٔ ساختمان تفکیک شود — و در موتورخانه، با مصالح بنایی به‌طور کامل حوزه‌بندی گردد (بندهای ۶-۱-۲۱ تا ۶-۱-۲۳).

ساختمان‌های بالای ۱۲۸ متر

برای برج‌ها الزامات سنگین‌تر می‌شود:

• هر زون ارتفاعی باید حداقل دو پمپ مجزا (الکتریکال به همراه دیزل پمپ) به‌صورت موازی با ظرفیت ۱۰۰ درصد داشته باشد. اگر فشار سیستم از ۱۶ بار تجاوز کند، تمام اجزای سیستم باید متناسب با فشار طراحی انتخاب شوند (بند ۶-۱-۲۸).
• ظرفیت آب باید حداقل توسط دو مخزن جداگانه تأمین شود، طوری که با از دست رفتن هر مخزن، ۵۰ درصد ظرفیت باقی بماند (بند ۷-۱۴).
• زون پایین‌دست باید از دو مخزن مجزا هرکدام با توان ۳۰ دقیقه آبرسانی (مجموعاً یک ساعت) تأمین شود — مگر آنکه ظرفیت هر زون جداگانه حداقل یک ساعت باشد (بندهای ۷-۱۵ و ۷-۱۶).
• علاوه بر پرکن دستی، سیستم پرکن سریع خودکار با شیر برقی سایز حداقل ۲ اینچ لازم است (بند ۷-۱۷).

محاسبهٔ مخزن و پمپ ساختمان خود را به ما بسپارید

حجم مخزن از دبی پمپ می‌آید و دبی پمپ از محاسبات هیدرولیکی شبکه — پس زنجیره از طراحی شروع می‌شود. ایمن گستر تهران پویا در وندور لیست رسمی سازمان آتش‌نشانی تهران است و مسیر را یک‌جا برمی‌دارد: طراحی و محاسبات هیدرولیکی، تأمین تجهیزات شامل پمپ و مخزن آتش‌نشانی، اجرا، سرویس دوره‌ای و اخذ تاییدیه. عددهای مرتبط: لوله ایستاده و رایزر · هزینهٔ تاییدیه.

مشاورهٔ اولیه و بازدید فنی رایگان است و در محدودهٔ شهر تهران انجام می‌شود. برای تعیین حجم مخزن و ظرفیت پمپ ساختمان خود، درخواست مشاوره ثبت کنید یا با ۰۲۱-۹۱۰۰۵۱۲۵ تماس بگیرید.

مبنای بندهای این صفحه: فصل ۶ «پمپ تأمین آب آتش‌نشانی» و فصل ۷ «مخازن» از ضوابط ملاک عمل سامانه‌های اطفای حریق سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر تهران (صفحه‌های چاپی ۸۸ تا ۹۵، شامل جدول ۷-۱۳). ضوابط ممکن است بازنگری شود؛ مبنای هر طراحی، آخرین ویرایش در زمان اجراست.